– Od lat w\u015br\u00f3d ekspert\u00f3w, nauczycieli czy rodzic\u00f3w trwa o\u017cywiony sp\u00f3r o tzw. kanon lektur. Czy powinna istnie\u0107, a je\u015bli tak to jaka, lista tekst\u00f3w, kt\u00f3re powinien zna\u0107 ka\u017cdy absolwent szko\u0142y \u015bredniej? W jakim stopniu nauczyciel powinien mie\u0107 w szkole mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyboru literatury uzupe\u0142niaj\u0105cej? Jak stworzy\u0107 kanon, kt\u00f3ry nie b\u0119dzie anachroniczny, bez pomini\u0119cia wa\u017cnych dzie\u0142 literatury?<\/p>\n\n\n\n
Uwa\u017cam \u017ce w nowej koncepcji podstawy programowej, kt\u00f3ra ma obowi\u0105zywa\u0107 od 2026 r., nale\u017ca\u0142oby ustali\u0107 list\u0119 kilkunastu obligatoryjnych lektur, kt\u00f3re powinny by\u0107 j\u0105drem kszta\u0142cenia polonistycznego. Powinny by\u0107 te\u017c do\u015b\u0107 rozbudowane listy lektur do wyboru, aby nauczyciel mia\u0142 szans\u0119 dobra\u0107 teksty, kt\u00f3re, wed\u0142ug jego rozeznania, warto om\u00f3wi\u0107 w klasie, kt\u00f3r\u0105 uczy. Mamy bardzo dobre wzorce z okresu dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego, gdy nauczyciel dysponowa\u0142 baz\u0105 dzie\u0142 podstawowych, uzupe\u0142nion\u0105 obszern\u0105 list\u0105 lektur do wyboru. Nauczyciel m\u00f3g\u0142 sam decydowa\u0107, co jego uczniowie przeczytaj\u0105 i o czym b\u0119d\u0105 rozmawia\u0107 na lekcjach polskiego. W klasie IV uczniowie czytali tylko i a\u017c Iliad\u0119<\/em>, jak\u017ce bowiem dog\u0142\u0119bnie zanalizowan\u0105, a dodatkowo dzie\u0142a Owidiusza, Plutarcha albo Waltera Scotta. Bardzo popularne by\u0142y te\u017c praktyki wsp\u00f3\u0142pracy nauczycieli, kt\u00f3rych we wsp\u00f3\u0142czesnej szkole brakuje.<\/p>\n\n\n\n Wed\u0142ug mnie powinna istnie\u0107 lista obowi\u0105zkowych tekst\u00f3w, bez kt\u00f3rych trudno zrozumie\u0107 polsk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Cho\u0107 uwa\u017cam, \u017ce istniej\u0105c\u0105 list\u0119 nale\u017ca\u0142o skr\u00f3ci\u0107. Kanon, je\u015bli ma mie\u0107 moc kszta\u0142towania uczni\u00f3w, musi by\u0107 \u017cywy. Niekt\u00f3re teksty mo\u017cna by\u0142o pomin\u0105\u0107, ale trudno stwierdzi\u0107, jaki by\u0142 zastosowany ostatnio, podczas \u201eodchudzania\u201d tre\u015bci z podstawy, klucz doboru. Nie ws\u0142uchano si\u0119 w g\u0142os praktyk\u00f3w. Niekt\u00f3re decyzje wyrzucenia ot tak lektur uwa\u017cam za dziwne np. usuni\u0119cie Boskiej Komedii<\/em> Dantego, Quo vadis<\/em> Henryka Sienkiewicza albo Odprawy pos\u0142\u00f3w greckich<\/em> Jana Kochanowskiego z listy lektur podstawowych. Brakuje Pana Tadeusza <\/em>Adama Mickiewicza, pozosta\u0142 jedynie we fragmentach na poziomie szko\u0142y podstawowej. Dla mnie szokuj\u0105ce jest wyrzucenie z listy lektur Ch\u0142op\u00f3w <\/em>W\u0142adys\u0142awa Reymonta, zw\u0142aszcza po niedawnym sukcesie filmu. W\u0142a\u015bnie film zach\u0119ci\u0142 moich uczni\u00f3w, by si\u0119gn\u0105\u0107 do ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n\n\n\n – Czytanie lektur staje si\u0119 w szkole czysto u\u017cytkowe i ma jeden cel: dobrze zdany egzamin maturalny.<\/strong><\/p>\n\n\n\n – Po likwidacji gimnazjum, na skutek kompilacji starych podstaw programowych po\u0142\u0105czonych w jeden dokument, powsta\u0142a problematyczna, zbyt obszerna lista lektur. Ilo\u015b\u0107 tych lektur to jaki\u015b absurd. Nauczyciel \u201eprzerabia\u201d lektur\u0119, skupiaj\u0105c si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na fabule, analizie tre\u015bci, topos\u00f3w i motyw\u00f3w, aby ucze\u0144 nie pope\u0142ni\u0142 b\u0142\u0119d\u00f3w rzeczowych czy kardynalnych podczas matury. Nie ma czasu na g\u0142\u0119bsz\u0105 refleksj\u0119, rozmow\u0119 o warto\u015bciach, prze\u017cycie tekstu. Dop\u00f3ki listy lektur b\u0119d\u0105 powi\u0105zane z egzaminem, dop\u00f3ty edukacja polonistyczna b\u0119dzie u\u0142omna. Tekst powinien by\u0107 punktem wyj\u015bcia do rozmowy. Dzi\u015b jest jedynie punktem wyj\u015bcia do matury. Na nic wi\u0119cej nie ma czasu. Ca\u0142a reszta le\u017cy od\u0142ogiem.<\/p>\n\n\n\n – Czy uczniowie czytaj\u0105 te obowi\u0105zkowe lektury?<\/strong><\/p>\n\n\n\n – My, nauczyciele, czasem udajemy, \u017ce nie zauwa\u017camy, \u017ce uczniowie nie przeczytali Potopu<\/em> czy Lalki<\/em>. Chodzi o to, aby nie traci\u0107 czasu. Lekcja przeradza si\u0119 w wyk\u0142ad bez udzia\u0142u uczni\u00f3w. Bior\u0105c pod uwag\u0119, zw\u0142aszcza w klasach o rozszerzonym programie j\u0119zyka polskiego, ilo\u015b\u0107 lektur, a tak\u017ce tempo z jakim omawia si\u0119 je w szkole, jest to po prostu niemo\u017cliwe. Uczniowie czytaj\u0105 cz\u0119sto co najwy\u017cej streszczenia i opracowania. Im wi\u0119cej lektur, tym uczniowie s\u0105 bardziej zniech\u0119ceni. Tych tekst\u00f3w jest tak du\u017co, \u017ce nauczyciele tylko \u201eodhaczaj\u0105\u201d kolejne tytu\u0142y. S\u0105 utwory, kt\u00f3re si\u0119 uczniom podobaj\u0105, ale wiele zale\u017cy tu od nauczyciela, czy w odpowiedni spos\u00f3b om\u00f3wi lektur\u0119, pokazuj\u0105c ponadczasowo\u015b\u0107 obserwacji autora, np. Jana Kochanowskiego poczynionych w Odprawie pos\u0142\u00f3w greckich<\/em>.<\/p>\n\n\n\n – Czy prace domowe maj\u0105 sens? W tej chwili nauczyciele nie zadaj\u0105 prac domowych, bo odrabiaj\u0105 je rodzice, korepetytorzy albo sztuczna inteligencja.<\/strong><\/p>\n\n\n\n – Od wielu lat nie zadaj\u0119 sztampowych prac domowych, poniewa\u017c uczniowie wpisuj\u0105 zadany temat w wyszukiwark\u0119 Google i bezrefleksyjnie przepisuj\u0105 to, co znajd\u0105.<\/p>\n\n\n\n Moi uczniowie s\u0105, przede wszystkim, zobligowani do robienia podczas lekcji notatek, kt\u00f3re maj\u0105 by\u0107 wiernym odzwierciedleniem tego, co dzia\u0142o si\u0119 na zaj\u0119ciach. Mog\u0105 doszlifowa\u0107 je w domu. Przydaj\u0105 si\u0119 podczas ustnej odpowiedzi, bo je\u015bli nie maj\u0105 notatek, pytam o to, co mi przyjdzie do g\u0142owy, cho\u0107 oczywi\u015bcie zwi\u0105zanego z omawianym tematem. Dlatego bardzo zale\u017cy im na tym, aby mie\u0107 dobre notatki, bo to si\u0119 po prostu op\u0142aca.<\/p>\n\n\n\n Jestem zwolennikiem prac domowych, kt\u00f3re wymagaj\u0105 od ucznia wi\u0119kszych nak\u0142ad\u00f3w pracy, anga\u017cuj\u0105cych uczni\u00f3w zada\u0144 edukacyjnych. Jasne kryteria – drogowskazy, jakie dostaj\u0105, pomagaj\u0105 im lepiej zaplanowa\u0107 i wykona\u0107 konkretne zadania czy projekty. Ostatnio moi uczniowie mieli wygenerowa\u0107 przy u\u017cyciu sztucznej inteligencji obraz zwi\u0105zany z mitologi\u0105 greck\u0105, a nast\u0119pnie opisa\u0107 to co widz\u0105 albo napisa\u0107 opowiadanie, udowadniaj\u0105c, \u017ce znaj\u0105 mitologi\u0119. Innym razem uczniowie tropili odwo\u0142ania do mitologii w j\u0119zyku i w reklamach, \u017ceby przekona\u0107 si\u0119, \u017ce poznawanie mitologii greckiej czy rzymskiej ma g\u0142\u0119bszy sens, bo pami\u0119\u0107 o niej jest wci\u0105\u017c \u017cywa. Tego typu zadania s\u0105, wed\u0142ug mnie, niezb\u0119dne, bo wymagaj\u0105 i przygotowa\u0144, i przemy\u015ble\u0144.<\/p>\n\n\n\n – A sztuczna inteligencja mo\u017ce by\u0107 sojusznikiem, a nie wrogiem.<\/strong><\/p>\n\n\n\n – Sztuczna inteligencja mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 w procesie kszta\u0142cenia zar\u00f3wno szans\u0105 jak te\u017c zagro\u017ceniem. W\u0142a\u015bciwie u\u017cyta, jest doskona\u0142ym wsparciem. Jest w stanie poprawi\u0107 styl pisania, pomo\u017ce uszeregowa\u0107 argumenty, logicznie uporz\u0105dkowa\u0107 tworzony tekst. Ale mo\u017ce by\u0107 te\u017c \u017ale u\u017cyta. Uczniowie zlecaj\u0105 czatowi GPT pisanie wypracowa\u0144, s\u0105dz\u0105c, \u017ce ich wyr\u0119czy w pracy. Zreszt\u0105 czat do\u015b\u0107 szablonowo formu\u0142uje odpowiedzi. Jest wst\u0119p, wypunktowane propozycje i podsumowanie. Jestem w stanie wykry\u0107, czy wypracowanie pisa\u0142a sztuczna inteligencja, bo uczniowie po prostu wykonuj\u0105 manewr kopiuj-wklej. A sztuczna inteligencja jest s\u0142abo obeznana z lekturami. Je\u017celi ucze\u0144 nie zna lektury, nie jest w stanie tego w \u017caden spos\u00f3b zweryfikowa\u0107, zreszt\u0105 sama sztuczna inteligencja nie jest w stanie rozstrzygn\u0105\u0107 co jest prawd\u0105, a co fa\u0142szem. Cz\u0142owiek pozostaje nadal najwa\u017cniejszy.<\/p>\n\n\n\n – Z kim, z uczniami czy ze studentami pracuje si\u0119 bardziej satysfakcjonuj\u0105co w czasach, w kt\u00f3rych do gry wesz\u0142a sztuczna inteligencja?<\/strong><\/p>\n\n\n\n – To zale\u017cy od zada\u0144, kt\u00f3re stawiamy przed uczniami. Najwa\u017cniejsze, \u017ceby konkretne zadanie by\u0142o dla uczni\u00f3w wyzwaniem intelektualnym, ale na miar\u0119 ich mo\u017cliwo\u015bci. Im bardziej zadanie jest niesztampowe, tym ch\u0119tniej zar\u00f3wno studenci, jak uczniowie si\u0119 tym zainteresuj\u0105. Zadaj\u0105 mi cz\u0119sto pytanie: do czego mi si\u0119 to przyda? Je\u017celi powiem, \u017ce czytamy jaki\u015b wiersz dlatego, \u017ce trafi\u0142 do podstawy programowej, nie przyci\u0105gn\u0119 uwagi ani uczni\u00f3w, ani student\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n S\u0105 tacy, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce z ka\u017cdym rokiem na uczelnie trafiaj\u0105 coraz gorsi studenci. Uwa\u017cam, \u017ce to mit. Pracujemy z pokoleniem, kt\u00f3rego nie zadowoli ju\u017c klasyczny wyk\u0142ad, pokoleniem zanurzonym w \u015bwiecie cyfrowym. Ci m\u0142odzi ludzie oczekuj\u0105 interakcji, pracy w grupie, rozwijaj\u0105cych zada\u0144, w tym prac domowych, kt\u00f3rych wykonanie pos\u0142u\u017cy im w dalszej perspektywie.<\/p>\n\n\n\n – Tymczasem Ministerstwo Edukacji Narodowej triumfalnie og\u0142osi\u0142o rezygnacj\u0119 z prac domowych.<\/strong><\/p>\n\n\n\n – To najgorsze co mo\u017cna by\u0142o zrobi\u0107. Edukacja nienawidzi takich zakaz\u00f3w. Praca samodzielna jest pewnym wyzwaniem, wymaga bowiem wykorzystania wiedzy i umiej\u0119tno\u015bci. Ma g\u0142\u0119boki sens, mo\u017ce wspiera\u0107 rozw\u00f3j ucznia. Natomiast zakaz prac domowych, mog\u0105c sta\u0107 si\u0119 atrakcyjnym has\u0142em dla uczni\u00f3w i dla rodzic\u00f3w, jest w istocie ograniczaniem autonomii nauczycieli. Nauczyciela traktuje si\u0119 jak wyrobnika, kt\u00f3ry dostaje np. list\u0119 lektur i ma j\u0105 \u201erealizowa\u0107\u201d. Brak prac domowych to chwytliwe has\u0142o, podobnie jak \u201eodchudzanie podstawy programowej\u201d. Niekt\u00f3re lektury znikn\u0119\u0142y, bo trzeba by\u0142o co\u015b wyrzuci\u0107. Najgorzej dzieje si\u0119, gdy szermujemy obiegowymi has\u0142ami. Sam zakaz jest wed\u0142ug mnie absurdalny. Ale uczniom mo\u017ce si\u0119 podoba\u0107.<\/p>\n\n\n\n – Paradoksalnie prawa ucznia dzia\u0142aj\u0105 na jego niekorzy\u015b\u0107.<\/strong><\/p>\n\n\n\n – Dzi\u015b ucze\u0144 mo\u017ce bardzo du\u017co, nauczyciel nie mo\u017ce nic. Nauczyciel, kt\u00f3ry kszta\u0142ci i kszta\u0142tuje m\u0142odych ludzi, powinien mie\u0107 autorytet, wi\u0119ksz\u0105 autonomi\u0119, mie\u0107 najwa\u017cniejszy g\u0142os. A jest cz\u0119sto pomijany, bo istnieje zakaz ministerialny. Z pracy domowej nie mo\u017cna postawi\u0107 jedynki. To jest promowanie bezkarno\u015bci. Ka\u017cda skrajno\u015b\u0107 jest z\u0142a. Jestem ponadto przeciwny postulatowi zakazu u\u017cywania telefon\u00f3w w szkole. \u017byjemy w \u015bwiecie cyfrowym, jeste\u015bmy po okresie edukacji zdalnej. Zdarza mi si\u0119 u\u017cywa\u0107 telefonu podczas lekcji do cel\u00f3w edukacyjnych. Pojawiaj\u0105 si\u0119 g\u0142osy, \u017ce skoro uczniowie nie mog\u0105 u\u017cywa\u0107 telefon\u00f3w, to zakaz powinien dotyczy\u0107 tak\u017ce nauczycieli. Jestem zdania, \u017ce w pracy nauczycieli powinny obowi\u0105zywa\u0107 rekomendacje, a nie zakazy i nakazy. Dzisiejsza rzeczywisto\u015b\u0107 szkolna bywa przyt\u0142aczaj\u0105ca. Praca nauczyciela w trzydziestoosobowej grupie to du\u017ce wyzwanie dla nauczyciela. Przy tym szko\u0142a pozostaje skostnia\u0142a. Jako nauczyciele obserwujemy g\u0142\u00f3d poznawczy dzieci, z ka\u017cdym rokiem neutralizowany i zabijany. A my nadal \u017cyjemy w \u015bwiecie nakaz\u00f3w i zakaz\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n – Czy na UKSW, Uczelni, na kt\u00f3rej Pan wyk\u0142ada, jest inaczej? Wspomina\u0142 Pan, \u017ce studia na naszym Uniwersytecie, by\u0142y dla Pana prawdziw\u0105 szko\u0142\u0105 literatury.<\/strong><\/p>\n\n\n\n – Nadal tak jest. Je\u015bli chodzi o edukacj\u0119 akademick\u0105 jestem optymist\u0105. W szkole, coraz wi\u0119cej systemu nakazowo-zakazowego, nadal najwa\u017cniejszy jest egzamin, a nie ucze\u0144. Na studiach prowadzimy autorskie zaj\u0119cia. Je\u017celi studenci potwierdzaj\u0105, \u017ce zaj\u0119cia by\u0142y rozwijaj\u0105ce, a wiedza z nich wyniesiona przyda\u0142a im si\u0119 p\u00f3\u017aniej, jest to najwi\u0119ksza nagroda dla wyk\u0142adowcy.<\/p>\n\n\n\n Rozmawia\u0142a Joanna Herman<\/p>\n\n\n\n Dr \u0141ukasz Tupacz – wyk\u0142adowca akademicki, pe\u0142nomocnik Dziekana ds. praktyk studenckich Centrum Bada\u0144 nad Dydaktyk\u0105 J\u0119zyka i Literatury na Wydziale Nauk Humanistycznych UKSW, nauczyciel j\u0119zyka polskiego w warszawskim XVIII liceum og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cym im. Jana Zamoyskiego i w Technikum Architektoniczno-Budowlanym im. Stanis\u0142awa Noakowskiego w Warszawie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n – Jako nauczyciele obserwujemy g\u0142\u00f3d poznawczy m\u0142odszych dzieci, kt\u00f3ry najcz\u0119\u015bciej z ka\u017cdym rokiem ich pobytu w szkole jest neutralizowany i zabijany. \u017byjemy w \u015bwiecie nakaz\u00f3w i zakaz\u00f3w \u2013 m\u00f3wi dr \u0141ukasz Tupacz z Wydzia\u0142u Nauk Humanistycznych UKSW, wyk\u0142adowca akademicki i nauczyciel j\u0119zyka polskiego w warszawskim XVIII liceum im. Jana Zamoyskiego oraz w Technikum Architektoniczno-Budowlanym im. […]<\/p>\n","protected":false},"featured_media":38289,"parent":0,"menu_order":0,"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"kategorie_badania_i_nauka":[132],"class_list":["post-38282","badania_i_nauka","type-badania_i_nauka","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","kategorie_badania_i_nauka-rozmowy"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/badania_i_nauka\/38282","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/badania_i_nauka"}],"about":[{"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/badania_i_nauka"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/badania_i_nauka\/38282\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":38305,"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/badania_i_nauka\/38282\/revisions\/38305"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/38289"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=38282"}],"wp:term":[{"taxonomy":"kategorie_badania_i_nauka","embeddable":true,"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategorie_badania_i_nauka?post=38282"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/uksw.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/powtorki-maturalne-dr-Lukasz-Tupacz-1024x543.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/uksw.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/dr-Lukasz-Tupacz-z-uczniami-w-Tatrach-1024x768.jpg\")
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"