{"id":61670,"date":"2025-11-14T15:39:20","date_gmt":"2025-11-14T14:39:20","guid":{"rendered":"https:\/\/uksw.edu.pl\/?post_type=badania_i_nauka&p=61670"},"modified":"2026-02-26T13:51:45","modified_gmt":"2026-02-26T12:51:45","slug":"archeologia-zaglady-pionierskie-wykopaliska-na-terenie-getta-warszawskiego-z-udzialem-badaczy-z-instytutu-archeologii-uksw","status":"publish","type":"badania_i_nauka","link":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/badania-i-nauka\/archeologia-zaglady-pionierskie-wykopaliska-na-terenie-getta-warszawskiego-z-udzialem-badaczy-z-instytutu-archeologii-uksw\/","title":{"rendered":"Archeologia Zag\u0142ady. Pionierskie wykopaliska na terenie getta warszawskiego z udzia\u0142em badaczy z Instytutu Archeologii UKSW"},"content":{"rendered":"\n

Codzienno\u015b\u0107 i los dzieci zamkni\u0119tych w granicach getta warszawskiego by\u0142a przedmiotem bada\u0144 w ramach projektu \u201eKorczak, Wilczy\u0144ska i inni. \u015aladami dzieci warszawskiego getta w kontek\u015bcie odkry\u0107 archeologicznych\u201d.<\/h2>\n\n\n\n

– Ide\u0119 bada\u0144 archeologicznych na terenie getta zaszczepi\u0142 w nas zmar\u0142y w tym roku wybitny archeolog prof. W\u0142adys\u0142aw Duczko, kt\u00f3ry uwa\u017ca\u0142 za istotne zweryfikowanie dotychczasowej wiedzy historycznej, i uzupe\u0142nienie jej o mog\u0105ce mie\u0107 kluczowe znaczenie dodatkowe odkrycia i nowe dot\u0105d nieznane lub niedostatecznie rozpoznane fakty \u2013 m\u00f3wi dr hab. Bo\u017cena J\u00f3zef\u00f3w-Czerwi\u0144ska, prof. ucz., koordynator projektu. – Szczeg\u00f3lne wa\u017cne miejsce w postulatach badawczych formu\u0142owanych przez Profesora by\u0142o d\u0105\u017cenie do rozwini\u0119cia bada\u0144 nad instytucjonaln\u0105 opiek\u0105 nad dzie\u0107mi, zw\u0142aszcza za\u015b tzw. Domu Sierot prowadzonego przez Janusza Korczaka i Stefani\u0119 Wilczy\u0144sk\u0105. Cho\u0107 ta tematyka wydawa\u0142a si\u0119 by\u0107 stosunkowo dobrze udokumentowana, to jednocze\u015bnie nasza wiedza o opiece nad dzie\u0107mi w getcie jest ograniczona przede wszystkim jednolitym charakterem \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych. Dlatego pod\u0105\u017caj\u0105c za ideami Profesora razem z dr Jackiem Konikiem postanowili\u015bmy wzbogaci\u0107 t\u0119 wiedz\u0119 o dane p\u0142yn\u0105ce z odkry\u0107 archeologicznych.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

W sk\u0142ad konsorcjum prowadz\u0105cego projekt wesz\u0142y: Uniwersytet Kardyna\u0142a Stefana Wyszy\u0144skiego, Wojew\u00f3dzki Mazowiecki Urz\u0105d Konserwatora Zabytk\u00f3w, Pa\u0144stwowe Muzeum Archeologiczne, Muzeum Niepodleg\u0142o\u015bci w Warszawie, Fundacja Bada\u0144 nad Dziedzictwem Kulturowym oraz Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie. Koordynatorem projektu jest dr hab. Bo\u017cena J\u00f3zef\u00f3w-Czerwi\u0144ska, prof. ucz. z Instytutu Archeologii UKSW, kt\u00f3ra prowadzi\u0142a prace z udzia\u0142em student\u00f3w archeologii naszej Uczelni.<\/p>\n\n\n\n

– Studenci z pe\u0142nym po\u015bwi\u0119ceniem d\u0105\u017cyli do odkrywania w trudnych warunkach pod betonem, ceglanym gruzem \u015bwiadectw przesz\u0142o\u015bci \u2013 m\u00f3wi dr hab. Bo\u017cena J\u00f3zef\u00f3w – Czerwi\u0144ska, prof. ucz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zdj\u0119cie lotnicze obszaru cz\u0119\u015bci bada\u0144 wykopaliskowych przeprowadzonych przy ul. Dzielnej w Warszawie, zdj. J. Anasiewicz.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Pracami wykopaliskowymi kierowali dr Jacek Konik, uznany specjalista w zakresie archeologii i historii spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, i dr Micha\u0142 Gradowski, prezes Fundacji Bada\u0144 nad Dziedzictwem Kulturowym. Opiek\u0119 nad studentami sprawowa\u0142a dr hab. Bo\u017cena J\u00f3zef\u00f3w-Czerwi\u0144ska, prof. ucz.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ortofotografia stanowiska ul. Ch\u0142odna 33 w Warszawie (cz\u0119\u015b\u0107 zwi\u0105zana z reliktami zabudowy dworskiej), nr inw. 81, oprac. J. Anasiewicz.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W lipcu i sierpniu 2025 r. uda\u0142o si\u0119 przeprowadzi\u0107 wst\u0119pny etap bada\u0144 zwi\u0105zanych z pracami wykopaliskowymi przy dawnej ulicy Ch\u0142odnej 33. Badania rozszerzono o pomieszczenia zwi\u0105zane z gmachem szko\u0142y Roesler\u00f3w, gdzie znajdowa\u0142a si\u0119 pierwsza siedziba Domu Sierot przeniesiona w granice getta warszawskiego. Zar\u00f3wno zabytki z odkry\u0107 zwi\u0105zanych z miejscem docelowym naszych bada\u0144, jak r\u00f3wnie\u017c z s\u0105siaduj\u0105cej dzia\u0142ki, gdzie zachowa\u0142y si\u0119 relikty zabudowy szko\u0142y Roesler\u00f3w zosta\u0142y przeznaczone do dalszych bada\u0144 i konserwacji w kolejnych etapach projektu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ods\u0142oni\u0119te \u015blady mur\u00f3w piwnic z posadzk\u0105 przy \u015bcianie no\u015bnej gmachu szko\u0142y Roesler\u00f3w Zdj. Bo\u017cena J\u00f3zef\u00f3w-Czerwi\u0144ska<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Studenci archeologii UKSW w Warszawie uczestniczyli w pracach wykopaliskowych prowadzonych w trzech miejscach na terenie getta warszawskiego: przy ul. Dzielnej 19, przy ul. Ch\u0142odnej 35\/37 i Ch\u0142odnej 35, 38, 39 i 39 a.<\/p>\n\n\n\n

Pierwszy etap bada\u0144 przy ul. Dzielnej 19 pe\u0142ni\u0142 rol\u0119 przygotowawcz\u0105 i dydaktyczno-praktyczn\u0105, pozwalaj\u0105c studentom, dzi\u0119ki wsparciu Fundacji Bada\u0144 nad Dziedzictwem Kulturowym zdoby\u0107 niezb\u0119dne do\u015bwiadczenie w pracach wykopaliskowych prowadzonych na obszarach miejskich o du\u017cym znaczeniu historycznym. W tych badaniach uczestniczy\u0142a m.in. prof. Gilly Carr z University of Cambridge.<\/p>\n\n\n\n

Prace prowadzone by\u0142y na terenie dawnych posesji po\u0142o\u017conych przy ul. Dzielnej, gdzie przed wybuchem II wojny \u015bwiatowej istnia\u0142y kamienice czynszowe zamieszkiwane przez warszawsk\u0105 inteligencj\u0119, w tym warszawskich \u017byd\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ich mieszka\u0144c\u00f3w zosta\u0142a zamordowana w obozach Zag\u0142ady, a po Powstaniu w Gettcie, teren zr\u00f3wnano z ziemi\u0105.<\/p>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wne prace badawcze odby\u0142y si\u0119 przy ul. Ch\u0142odnej 35\/37 (dawnej Ch\u0142odnej 33).Z przeprowadzonej kwerendy wynika\u0142o, \u017ce na tym terenie, ju\u017c od pocz\u0105tku XX w., istnia\u0142a Pa\u0144stwowa Szko\u0142a Handlowa M\u0119ska im. J\u00f3zefa i Marii Roesler\u00f3w, od 1932 roku Pa\u0144stwowe Gimnazjum Kupieckie, jedno z najlepszych, przedwojennych gimnazj\u00f3w. Podczas II wojny \u015bwiatowej, po utworzeniu getta warszawskiego, do gmachu szko\u0142y Roesler\u00f3w, z ulicy Krochmalnej 92, zosta\u0142 przeniesiony Dom Sierot, w kt\u00f3rym opiek\u0119 nad dzie\u0107mi sprawowali Janusz Korczak i Stefania Wilczy\u0144ska. Ze \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych wiemy, \u017ce dzieci pozostawa\u0142y w szkole Roesler\u00f3w od ko\u0144ca pa\u017adziernika\/pocz\u0105tku listopada 1940 do ko\u0144ca listopada 1941 r.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Widok na fragmentarycznie zachowane sklepienie kolebkowe i mur nr 4a. Nr inw. 53, zdj. Bo\u017cena J\u00f3zef\u00f3w-Czerwi\u0144ska.
 <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Cho\u0107 pierwotnym celem bada\u0144 archeologicznych by\u0142o odnalezienie \u015blad\u00f3w materialnych zwi\u0105zanych z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Domu Sierot, przy okazji odkryto podpiwniczenie dawnej zabudowy o charakterze dworskim, rozebranej, w celu budowy gmachu szko\u0142y. W trakcie prowadzonych w tym roku prac wykopaliskowych zosta\u0142a ods\u0142oni\u0119ta \u015bciana no\u015bna gmachu szko\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Profil \u015bciany gmachu szko\u0142y (pocz. XX w.) od strony wschodniej, Zdj. D3 Micha\u0142 Chrzanowski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W \u015bwietle przeprowadzonych bada\u0144 najstarsze konstrukcje mo\u017cna datowa\u0107 na XVIII\/XIX w. Ceg\u0142y nale\u017c\u0105ce do relikt\u00f3w tych zabudowa\u0144 by\u0142y s\u0142abo zachowane, kruche oraz zmursza\u0142e. Zupe\u0142nie inne ceg\u0142y, pod wzgl\u0119dem jako\u015bci, zosta\u0142y u\u017cyte do budowy w pocz\u0105tkach XX w. gmachu szko\u0142y Roesler\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Widok na relikty zachowanych pomieszcze\u0144 piwnicznych w murze nr 2; przylegaj\u0105cy mur nr 7 do wn\u0119ki zako\u0144czonej \u0142ukiem oraz pomieszczenie piwniczne pierwotnie zwie\u0144czone sklepieniem kolebkowym \u2013 podtrzymywanym przez mur nr 8. Widok od W, Ortofotografia skan 3D, nr inw. 68, M. Chrzanowski.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Zapewne, aby konstrukcja gmachu szko\u0142y by\u0142a bardziej stabilna, zdecydowano si\u0119 na pozostawienie cz\u0119\u015bci dawnych piwnic dworskich. Ods\u0142oni\u0119to kilka cz\u0119\u015bciowo zachowanych pomieszcze\u0144 piwnicznych, kt\u00f3re posiada\u0142y pierwotnie sklepienie kolebkowe. Poddano je badaniom a\u017c do poziomu ceglanej posadzki. W jednym z pomieszcze\u0144 znalaz\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cnego rodzaju butelki, w tym jeden fragment datowany na prze\u0142om XVIII\/XIX w., tzw. szk\u0142o le\u015bne.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zdj\u0119cia wybranych zabytk\u00f3w ruchomych. 1-2: \u0142uski po nabojach 7,92×57 mm, 3: moneta 1 kopiejka z 1901 r., 4: ceramika, 5: jad?, 6: palnik gazowy. Nr inw. 1 – W\/; 2 – W\/12; 3 – W\/25; 4 -W\/8; 5 – W\/7; 6 – W\/6, opr. J. Mr\u00f3wczy\u0144ski.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Najbardziej interesuj\u0105ce by\u0142o pomieszczenie, kt\u00f3re wyra\u017anie u\u017cytkowano d\u0142u\u017cej, ni\u017c zasypane piwnice. Obok innych zabytk\u00f3w ruchomych znalaz\u0142y si\u0119 tu r\u00f3wnie\u017c \u0142uski od naboj\u00f3w z czasu II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n\n\n\n

Zachowane konstrukcje murowane, widoczne w profilu po\u0142udniowym, pozwoli\u0142y na ustalenie, \u017ce by\u0142y one powi\u0105zane z bocznym wej\u015bciem do gmachu szko\u0142y, oraz przypuszczalnie z klatk\u0105 schodow\u0105, \u0142\u0105cz\u0105c dawn\u0105 piwnic\u0119 podworsk\u0105 z wybudowanym gmachem szko\u0142y w pocz. XX w.. Niewykluczone, \u017ce mog\u0142a ona stanowi\u0107 podczas istnienia getta wej\u015bcie do Domu Sierot, co sugeruj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a historyczne.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Widok na cz\u0119\u015b\u0107 zwi\u0105zan\u0105 przypuszczalnie z klatk\u0105 schodow\u0105 – \u015bciana po\u0142udniowa. Skan 3D: M. Chrzanowski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Trzeci etap prac wykopaliskowych z udzia\u0142em Student\u00f3w archeologii UKSW w Warszawie by\u0142 zwi\u0105zany z badaniami pomieszcze\u0144 bezpo\u015brednio zwi\u0105zanych z gmachem szko\u0142y Roesler\u00f3w. Dokonane odkrycia zabytk\u00f3w ruchomych w zachowanych pomieszczeniach s\u0105 obecnie przedmiotem specjalistycznych bada\u0144. Ju\u017c dzi\u015b mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce w podziemnych cz\u0119\u015bciach gmachu szko\u0142y, w tym najprawdopodobniej suteren przebywa\u0142y w okresie istnienia getta dzieci. Odnaleziono butelki po mleku, pojemniki do przechowywania atramentu, fragmenty sk\u00f3rzanych but\u00f3w, naczynia kuchenne i r\u00f3\u017cnego rodzaju pozosta\u0142o\u015bci zwi\u0105zane z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 szko\u0142y.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zdj\u0119cia wybranych zabytk\u00f3w ruchomych. 1-5: fragmenty szklanych wyrob\u00f3w, 6: fr. kafla, 7-10: fragmenty szklanych wyrob\u00f3w. Nr inw. 1 – W\/21; 2 – W\/16; 3 – W\/17; 4-5 – W\/20; 6 – W\/19; 7 -W\/9; 8 – W\/13; 9-10 – W\/4, opr. J. Mr\u00f3wczy\u0144ski.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

– Przedstawione wyniki stanowi\u0105 wst\u0119pny etap realizacji projektu \u201eKorczak, Wilczy\u0144ska i inni. \u015aladami dzieci warszawskiego getta w kontek\u015bcie odkry\u0107 archeologicznych\u201d \u2013 m\u00f3wi dr hab. Bo\u017cena J\u00f3zef\u00f3w Czerwi\u0144ska, prof. ucz. \u2013 Chcemy dowiedzie\u0107 si\u0119 jak najwi\u0119cej o \u017cyciu dzieci w Domu Sierot, odnale\u017a\u0107 materialne \u015blady obecno\u015bci dzieci \u017cyj\u0105cych w getcie warszawskim. \u017bywimy nadziej\u0119, \u017ce zebrany materia\u0142 umo\u017cliwi nam opracowanie odr\u0119bnej monografii. Publikacja ta, oparta na nowych \u017ar\u00f3d\u0142ach archeologicznych, pozwoli pe\u0142niej ukaza\u0107 i ocali\u0107 od zapomnienia codzienno\u015b\u0107 i los dzieci uwi\u0119zionych w gettcie warszawskim.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Ortofotografia, Og\u00f3lny plan wykopu zwi\u0105zanego z gmachem szko\u0142y Roesler\u00f3w po eksploracji pomieszcze\u0144 Zdj. J. Anasiewicz.<\/p>\n\n\n\n

Koordynator projektu sk\u0142ada serdeczne podzi\u0119kowania<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

Marcinowi Dawidowiczowi – Wojew\u00f3dzkiemu Mazowieckiemu Konserwatorowi Zabytk\u00f3w
(za wsparcie w realizacji bada\u0144)<\/p>\n\n\n\n

Krzysztofowi Strza\u0142kowskiemu \u2013 Burmistrzowi Dzielnicy Woli (za pomoc w uzyskaniu pozwole\u0144)<\/p>\n\n\n\n

dr Wojciechowi Borkowskiemu – Dyr. Pa\u0144stwowego Muzeum Archeologicznego – (za wsparcie w konserwacji zabytk\u00f3w)<\/p>\n\n\n\n

Micha\u0142owi Grabowskiemu z Fundacji Bada\u0144 nad Dziedzictwem Kulturowym oraz cz\u0142onkom Fundacji (za wsparcie organizacyjne i specjalistyczne oraz sfinansowanie prac wykopaliskowych prowadzonych przy dawnej ul. Ch\u0142odnej 33)<\/p>\n\n\n\n

Igorowi Maciszewskiemu z firmy Asinus<\/em>, w tym Karolinie Buckiej i Ernestowi Kami\u0144skiemu (za wsp\u00f3\u0142prac\u0119 przy badaniach prowadzonych przy ul. Ch\u0142odnej)<\/p>\n\n\n\n

dr Tadeuszowi Skoczkowi, Dyr. Muzeum Niepodleg\u0142o\u015bci w Warszawie (za wsparcie organizacyjne)<\/p>\n\n\n\n

Oraz indywidualnym badaczom:<\/p>\n\n\n\n

Beacie Jankowiak- Konik \u2013 specjalistce z historii sztuki<\/p>\n\n\n\n

Kamili Baturze – specjalistce od bada\u0144 szk\u0142a<\/p>\n\n\n\n

Gideonowi Glazerowi – muzealnikowi z Izraela<\/p>\n\n\n\n

Micha\u0142owi Chrzanowskiemu (absolwentowi UKSW, specjali\u015bcie od skanowania 3D).<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Codzienno\u015b\u0107 i los dzieci zamkni\u0119tych w granicach getta warszawskiego by\u0142a przedmiotem bada\u0144 w ramach projektu \u201eKorczak, Wilczy\u0144ska i inni. \u015aladami dzieci warszawskiego getta w kontek\u015bcie odkry\u0107 archeologicznych\u201d. – Ide\u0119 bada\u0144 archeologicznych na terenie getta zaszczepi\u0142 w nas zmar\u0142y w tym roku wybitny archeolog prof. W\u0142adys\u0142aw Duczko, kt\u00f3ry uwa\u017ca\u0142 za istotne zweryfikowanie dotychczasowej wiedzy historycznej, i […]<\/p>\n","protected":false},"featured_media":61692,"parent":0,"menu_order":0,"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"kategorie_badania_i_nauka":[65,7,64],"class_list":["post-61670","badania_i_nauka","type-badania_i_nauka","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","kategorie_badania_i_nauka-osiagniecia","kategorie_badania_i_nauka-projekty","kategorie_badania_i_nauka-publikacje"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/badania_i_nauka\/61670","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/badania_i_nauka"}],"about":[{"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/badania_i_nauka"}],"version-history":[{"count":33,"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/badania_i_nauka\/61670\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":64727,"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/badania_i_nauka\/61670\/revisions\/64727"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/61692"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=61670"}],"wp:term":[{"taxonomy":"kategorie_badania_i_nauka","embeddable":true,"href":"https:\/\/uksw.edu.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/kategorie_badania_i_nauka?post=61670"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}