Jasnogórskie Śluby Narodu. Dziedzictwo wciąż aktualne?

– Tekst Ślubów Jasnogórskich był punktem wyjścia do Programu Wielkiej Nowenny, programu duchowego przebudzenia Narodu, odbudowy życia religijnego i patriotycznego z myślą o przyszłych pokoleniach Polaków – mówił dr hab. Rafał Łatka, prof. ucz. podczas konferencji naukowej poświęconej dziedzictwu Jasnogórskich Ślubów Narodu.

Konferencję zorganizowało Centrum Myśli bł. Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz Wydział Teologiczny UKSW. W centrum debaty znalazł się opracowany przez kardynała Stefana Wyszyńskiego podczas internowania Komańczy, w maju 1956 r., tekst Ślubów Jasnogórskich Narodu. Zawierał on program moralnego przygotowania Polaków do Tysiąclecia Chrztu Polski. W sierpniu tego samego roku Prymas Polski opracował koncepcję Wielkiej Nowenny Tysiąclecia, będącej następnym, po Ślubach Jasnogórskich elementem przygotowań do Milenium Chrztu Polski.

– Właśnie na naszym Uniwersytecie powinniśmy stale przypominać Prymasa Tysiąclecia, tę niezwykłą postać, której postawa i przesłanie pozostają nadal aktualne – mówił ks. prof. Ryszard Czekalski, rektor UKSW. – Jego działalność pozwoliła Polsce przetrwać trudny okres komunizmu. Cieszę się, że na naszym Uniwersytecie istnieje Centrum Myśli kardynała Wyszyńskiego, którego zadaniem jest prowadzenie prac naukowo-badawczych poświęconych osobie, nauczaniu i dziełu bł. kardynała Stefana Wyszyńskiego – Patrona Uczelni.

Wydarzenie bez precedensu

Prof. Jan Żaryn podkreślił, że konferencja na UKSW wpisuje się w obchody 70. rocznicy Ślubów Jasnogórskich, odnowionych po 300. latach lwowskich Ślubów króla Jana Kazimierza. Zarysował on polityczny i społeczny kontekst wydarzenia, które 26 sierpnia 1956 r. zgromadziło na Jasnej Górze milion wiernych. Przyznał, że wydarzeniami, które „uruchomiły niezgodę na panowanie kłamstwa”, były: amnestia ogłoszona wiosną 1956 r. i „tragedia czerwca 1956 r.”, buntu poznańskich robotników, żądających chleba, wolności i prawa do wyznawania wiary. Przywołując odwilż polityczną po XX Zjeździe KPZR w Związku Radzieckim, prof. Jan Żaryn wyraźnie stwierdził, że nie obejmowała ona „odwilży w Kościele”, ani respektowania „suwerennych aspiracji narodu”.

Ks. prof. Bogdan Czyżewski mówił w swoim wystąpieniu o Ślubach Jasnogórskich na podstawie „Zapisków więziennych” i Pro memoria, prowadzonego przez kardynała Stefana Wyszyńskiego w latach 1948-1981 osobistego dziennika.

Ksiądz Profesor przypomniał w jak trudnym dla Polski i Kościoła momencie historii powstawały Śluby Jasnogórskie: internowania Prymasa Polski, uwięzienia bądź wygnania wielu biskupów. Przywołał zdarzenie z roku 1960 r. Kardynał Stefan Wyszyński, udał się wówczas do Komańczy i wspominał jak doszło do napisania tekstu Ślubów. Inicjatorami pomysłu byli Ojcowie Paulini, na co zgodziła się w 1955 r. komisja główna Konferencji Episkopatu Polski. Prymas Wyszyński wzbraniał się przed napisaniem tekstu Ślubów w więzieniu, jednak przekonały go do pomysłu „Panie z Instytutu Prymasowskiego” tzw. ósemki – Maria Okońska i Janina Michalska, które przebywały w Komańczy pomiędzy marcem a czerwcem 1956 r.

Ks. prof. Bogdan Czyżewski nazwał uroczystość złożenia Ślubów, któremu towarzyszyło wniesienia na jasnogórskie wały – po raz pierwszy w historii – jasnogórskiego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, prawdziwym „ewenementem”. Podkreślił wagę opracowania przez Prymasa duszpasterskiego programu dla Kościoła w Polsce, mającego za zadanie przygotowanie Polaków do 1000. lecia chrztu Polski.

Głębokie zaufanie i zawierzenie

Architekt Zbigniew Buchner opowiadał o trwającej wiele lat przyjaźni między swym dziadkiem, wybitnym architektem Stanisławem Marzyńskim, członkiem Prymasowskiej Rady Odbudowy Kościołów a kardynałem Stefanem Wyszyńskim.

Prymasa Tysiąclecia i Stanisława Marzyńskiego, „najbliższego współpracownika w sprawach budowlanych”, jak to określił Zbigniew Buchner, łączyła „głęboka więź i przyjaźń”, „bliskość i zaufanie”. W sposób szczególny utkwiło mu w pamięci śniadanie w Pałacu Arcybiskupów Warszawskich, na które został zaproszony wraz ze swoim dziadkiem w latach 60.

– Zobaczyłem wówczas w Prymasie nie tylko wielkiego biskupa, ale osobę głęboko wierzącą, głębokiego ufającą Bogu. Jego zawierzenie Matce Bożej było odczuwalne. Zapamiętałem jego słowa. Powiedział, że spotka się z każdym, jeśli będzie to dobre dla Polski – mówił Zygmunt Buchner, mając na myśli trudne rozmowy z przedstawicielami komunistycznych władz.

To Zbigniew Buchner przekazał naszej Uczelni w kwietniu 2026 r. kolekcję o wielkiej wartości historycznej, dar jego ojca – prof.  Andrzeja Władysława Buchnera, emerytowanego profesora Politechniki Warszawskiej. Podarował on naszej Uczelni cenne pamiątki związane z kardynałem Stefanem Wyszyńskim. Pochodzą one ze zbiorów jego teścia, wspomnianego prof. Stanisława Marzyńskiego. Szczególna więź łącząca obie postaci znajduje odzwierciedlenie w przekazanym zbiorze, obejmującym m.in. listy Prymasa, fotografie z dedykacjami, kartki okolicznościowe oraz inne materiały o charakterze osobistym. Wystawę niezwykłej kolekcji można obejrzeć w hallu przed Aulą Jana Pawła II na kampusie Dewajtis.

Program przebudzenia Narodu

Dr hab. Rafał Łatka, prof. ucz. przedstawił „kardynała Wyszyńskiego koncepcję rekatolizacji narodu”.

– Uważał, że Naród wymaga odnowy pod względem religijnym i moralnym. Swoją misję życiową uznał za zakończoną po obchodach 1000. lecia Chrztu Polski. – mówił prof. Rafał Łatka. – Czas uwięzienia Prymasa był owocny. Kardynał Wyszyński dobrze zorganizował sobie w więzieniu czas. Nie zwątpił w swoją misję, w siłę swego ducha. Nie miał złudzeń co do intencji władz komunistycznych. Tekst Ślubów Jasnogórskich był punktem wyjścia do Programu Wielkiej Nowenny, programu duchowego przebudzenia Narodu – mówił Profesor, dodając, że był to program odbudowy życia religijnego i patriotycznego „nakierowany był na przyszłość” z myślą o „budowaniu przyszłego pokolenia Polaków”, który był postrzegany przez komunistów jako „wielkie zagrożenie”.

Dr hab. Paweł  Borecki  w wystąpieniu poświęconym porozumieniom między rządem a Episkopatem Polski z lat 1950 i 1956, zwrócił uwagę na odmienne cele jakie przyświecały sygnatariuszom porozumienia. Stronie rządowej zależało na efekcie propagandowym, legitymizacji nowego ustroju i komunistycznej władzy w oczach Polaków. Przed wyborami do Sejmu w 1956 r. miało dowieść poparcia dla ekipy Władysława Gomułki i uspokoić nastroje społeczne. Episkopat widział w podpisanym porozumienie, po latach stalinowskich represji i terroru, rodzaj gwarancji, rękojmi dla Kościoła, pełniącego rolę „autentycznego i wyłącznego” reprezentanta społeczeństwa. Pierwsze porozumienie, jak ustalił dr hab. Paweł Borecki „wywołało szok”, i to zarówno w radzieckim KPZR jak w Watykanie. Oba porozumienia, ustalające kierunki polityki wyznaniowej, były pewnego rodzaju zobowiązaniem dla obu stron. Choć mogły świadczyć o działaniu „w dobrej wierze” i „realizmie politycznym”, stanowiły rodzaju „konkordatu o charakterze wewnętrznym”. W praktyce, nie miały jednak mocy prawnej, nie stanowiły przeszkody  dla „zaostrzenia polityki wyznaniowej”, były jednakże „słabym odbiciem aktualnej polityki”.

Niewyczerpane źródło inspiracji

– Jak zmieniliśmy się od czasu Jasnogórskich Ślubów Narodu – zastanawiali się paneliści podczas dyskusji poprowadzonej przez dr. Ewę K. Czaczkowską, a poświęconej polskim wadom i cnotom narodowym.

W dyskusji wzięli udział Michalina Jankowska, dyrektor Instytutu Prymasowskiego Stefana Kardynała Wyszyńskiego, dr Dawid Kostecki, przewodniczący Katolickiego Stowarzyszenia Civitas Christiana, Bartosz Smółka, dziennikarz TVP3, absolwent UKSW, dr Edgar Sukiennik z Muzeum Jana Pawła II Prymasa Wyszyńskiego w Warszawie i Dariusz Urbański, prezes Stowarzyszenia Przyjaciół Szkół im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego, dyrektor Szkoły Podstawowej im Kardynała Wyszyńskiego w Siedlinie.

Paneliści nie byli zgodni czy lenistwo pozostaje nadal naszą wadą narodową, skoro jesteśmy postrzegani przez ekspertów jako jeden z najbardziej pracowitych narodów Europy. Wśród przywar charakterystycznych dla Polaków wymieniali kłótliwość, niezdolność do prowadzenia dialogu, skłonność do „polaryzacji poglądów” i niecierpliwość

– Prymas dał nam trudną i wymagającą naukę, która wymaga czasu i cierpliwości. My wolimy natomiast iść często drogą na skróty. To lenistwo wraca w nowej, bardziej wyrafinowanej formule – mówił dr Dawid Kostecki. – Prymas proponuje, byśmy starali się i próbowali mierzyć z problemami. Dla mnie pozostaje niewyczerpanym źródłem inspiracji.

Wśród współczesnych narodowych wad paneliści wymieniali egoizm, narcyzm, brak krytycznego myślenia,  szacunku dla ludzi wyznających inne poglądy, rozdźwięk między słowami a czynami, a także brak kultury słowa, co odzwierciedlały przywołane słowa filozofa Ludwika Wittgensteina „Granice mojego języka są granicami mojego świata”.

– Żyjemy w zupełnie innych czasach, jeśli chodzi o różnego rodzaju możliwości, w tym możliwości zdobywania wiedzy. Dzisiejsza łatwość dostępu do źródeł informacji rozleniwia – mówił Dariusz Urbański, zestawiając rok 1956 i 2026. – Czasami lekkomyślnie podejmujemy decyzje, a potem tego żałujemy. Chcielibyśmy odnieść szybko sukces, bez nadmiernego wysiłku – wymieniał Panelista.

Uczestnicy dyskusji zgodzili się, że Polacy to naród ludzi niesłychanie gościnnych, odważnych, mobilizujących się i solidarnych w chwilach próby, choć stosunkowo mało wytrwałych na dłuższą metę. Podczas dyskusji przywołane zostały słowa Kardynała Stefana Wyszyńskiego, który mówił, że my, Polacy, umiemy dla wielkich rzeczy oddawać życie, a z trudem przychodzi nam cnotliwe życie w codzienności.

Jak bardzo aktualne pozostaje dziś przesłanie prymasowskie wykazała Ewa K. Czaczkowska przytaczając fragment tekstu Jasnogórskich Ślubów Narodu: „Zwycięska Pani Jasnogórska! Przyrzekamy stoczyć pod Twoim sztandarem najświętszy i najcięższy bój z naszymi wadami narodowymi. Przyrzekamy wypowiedzieć walkę lenistwu i lekkomyślności, marnotrawstwu, pijaństwu i rozwiązłości. Przyrzekamy zdobywać cnoty: wierności i sumienności, pracowitości i oszczędności, wyrzeczenia się siebie i wzajemnego poszanowania, miłości i sprawiedliwości społecznej”.

Jasnogórskie Śluby Narodu. Czy dziedzictwo wciąż aktualne? Konferencja Naukowa zorganizowana przez Centrum Myśli Jana Pawła II i Wydział Teologiczny UKSW. Prowadzenie paneli: ks. dr hab. Dominik Zamiatała, prof. ucz., dr hab. Dominika Żukowska-Gardzińska, prof. ucz. i dr Ewa K. Czaczkowska.