Ogólnopolska Konferencja Naukowa na UKSW. Etyczne i prawne wyzwania współczesnej ochrony środowiska i zwierząt

Etyka i prawo Interdyscyplinarną debatę nad przyszłością relacji człowieka z naturą zorganizowały Wydział Biologii i Nauk o Środowisku, Wydział Prawa i Administracji oraz Samorząd Doktorantów UKSW.

Konferencja zgromadziła grono wybitnych przedstawicieli świata nauki, prawa, biologii oraz etyki, stwarzając przestrzeń do refleksji nad nadaniem przyrodzie autonomicznego statusu prawnego.

W centrum debaty znalazły się: nowe koncepcje osobowości prawnej przyznawanej zwierzętom, propozycje redefinicji relacji człowieka z naturą – od modelu ochrony ku modelowi uprawnień procesów życiowych, analiza tendencji do uznawania przyrody jako autonomicznego podmiotu prawnego oraz przegląd współczesnych przemian w zakresie statusu prawnego zwierząt i tworów natury.

Spotkali się przedstawiciele różnych środowisk i kilku pokoleń. Doświadczeni badacze, studenci i doktoranci, przedstawiciele uczelni, eksperci ośrodków naukowych i instytucji żywo zainteresowanych kwestiami ochrony środowiska i praw zwierząt.  Taka interdyscyplinarna perspektywa, dająca możliwość wymiany poglądów, doświadczeń i wyników badań,  okazała się szczególnie cenna, ponieważ pozwala spojrzeć na omawiane zagadnienia w sposób całościowy, uwzględniający zarówno aspekty normatywne jak i praktyczne.

Mądra troska bez fałszywej ideologii

– Temat naszej konferencji jest wyjątkowo aktualny dotyczy bowiem istoty pytania: jakie jest miejsce i rola człowieka we wspólnocie życia – mówił ks. dr hab. Ryszard Sadowski, prof. ucz., prorektor ds. nauki i współpracy międzynarodowej, inaugurujący konferencję w imieniu ks. prof. Ryszarda Czekalskiego, rektora UKSW. – Warunkiem dobrostanu każdej istoty jest traktowanie jej zgodnie z jej naturą, w przeciwnym razie przyczyniamy się do jej krzywdy i cierpienia.

Prorektor wskazał, że w dzisiejszym postrzeganiu kwestii związanych z ochroną środowiska, w tym zwierząt, miewamy do czynienia z dwiema skrajnościami: „humanizacją zwierząt” tj. „emocjonalnie nośnym”, choć z gruntu fałszywym przypisywaniem zwierzętom cech ludzkich i traktowania ich na sposób ludzki ale też „animalizacją  człowieka” polegającą na redukowanie osoby ludzkiej do poziomu czystej biologii, instynktu lub użyteczności.

– W takim ujęciu łatwo pominąć to, co specyficznie ludzkie: rozumność, sumienie, odpowiedzialność moralną, wolność wyboru – mówi ks. dr hab. Ryszard Sadowski, prof. ucz. – Gdy człowieka redukuje się do „jednego z elementów przyrody” znika przestrzeń dla praw człowieka, godności i odpowiedzialności. W obu przypadkach dochodzi do zamiany porządku: albo człowiek traci swoją wyjątkowość albo zwierzę traci swoją odmienność. A wtedy ochrona środowiska i zwierząt przestaje być mądrą troską a zaczyna być ideologią.

Miernik dojrzałości państwa

Prof. Bogumił Szmulik, dziekan Wydziału Prawa i Administracji UKSW, podkreślił, że zagadnienie, ochrony środowiska i zwierząt stało się w ostatnich dekadach jednym z istotniejszych obszarów rozwoju współczesnych systemów prawnych.

– Dzisiejsze spotkanie wpisuje się w szerszy nurt refleksji nad granicami ingerencji człowieka w świat przyrody oraz nad odpowiedzialnością jaka wiąże się z uprzywilejowaną pozycją człowieka jako podmiotu tworzącego i stosującego prawo – mówił prof. Bogumił Szmulik. – Ochrona środowiska i zwierząt w ujęciu prawnym stanowi szczególną dziedzinę regulacji  – sytuująca się na styku prawa publicznego i prywatnego, prawa krajowego i międzynarodowego, a także prawa i etyki. Sposób, w jaki system prawny traktuje zwierzęta, staje się swoistym miernikiem dojrzałości państwa i jego porządku prawnego.

Dziekan WPiA wskazał, że współczesne ustawodawstwa coraz wyraźniej odchodzą od postrzegania zwierząt wyłącznie jako rzeczy dostrzegając ich zdolność do odczuwania, cierpienia oraz potrzebę zapewnienia im minimalnych warunków egzystencji odpowiadających ich naturze. W tym kontekście prawo pełni funkcję nie tylko ochronną, ale również „wychowawczą i prewencyjną”, kształtując postawy społeczne oraz wyznaczając granice dopuszczalnych działań człowieka wobec innych istot żyjących.

Poszukiwanie dróg wyjścia z kryzysu

Pomysłodawca idei konferencji prof. Marek Michalski, kierownik Katedry Prawa Gospodarczego i Gospodarki Cyfrowego, zaznaczył, ze konferencja stanowi próbę spojrzenia na zagrożenia, jakie niosą potęgujące się w skali globalnej kryzysy klimatyczno-środowiskowe, z różnych perspektyw poznawczych. Udział przedstawicieli nauk prawnych, biologicznych, filozofów i teologów, jest szansą na poszukiwanie i zarysowanie „potencjalnych dróg wyjścia” z patowej sytuacji, pułapki, w jakiej znalazła się targana różnorakimi kryzysami ludzkość.

– Tkwimy w naturze, musimy zacząć rozeznawać, że jesteśmy w naturę wtopieni. Dzisiejsza konferencja podejmuje tematy ważkie a dotyczące zdiagnozowania sytuacji, ze świadomością stanu współczesnej refleksji środowiskowej, społeczeństwa ponowoczesnego które utkwiła w marazmie, gdy załamał się całkowicie paradygmat zrównoważonego rozwoju. A to ma decydujący wpływ na jakość naszego życia i stan środowiska – mówił prof. Marek Michalski. – Konieczny jest radykalny zwrot. I aby wyjść z tego marazmu, konieczne są nowe idee i nowe ożywcze koncepcje.

Wybitni eksperci, młodzi badacze

Program konferencji został podzielony na dwa kluczowe bloki tematyczne, które pozwoliły na kompleksowe spojrzenie na status istot żywych i ekosystemów.

Pierwszy z nich, poświęcony statusowi prawnemu zwierząt, otworzył dr hab. Cezary Błaszczyk z Uniwersytetu Warszawskiego wykładem inauguracyjnym dotyczącym relacji między prawami przyrody a prawami zwierząt. Perspektywę tę uzupełnił dr Andrzej Kruszewicz, dyrektor warszawskiego ZOO, który w swoim wystąpieniu zwrócił uwagę na problem hipokryzji w codziennych relacjach człowieka ze światem zwierzęcym. Całość tego modułu zwieńczył moderowany przez dr hab. Renatę Kamińską, prof. ucz. z Wydziału Prawa i Administracji UKSW panel dyskusyjny z udziałem ekspertów, podczas którego analizowano granice podmiotowości zwierząt oraz praktyczne skutki planowanych zmian legislacyjnych.

Drugi filar merytoryczny skoncentrował się na podmiotowości samej przyrody. Prof. Marek Michalski wprowadził słuchaczy w zaawansowane koncepcje praw natury, przywołując wizję „Septième Cité” oraz wskazując na globalne przykłady nadawania statusu prawnego rzekom czy lasom. Rozważania te były kontynuowane podczas moderowanej przez dr hab. Jerzego Romanowskiego, prof. ucz., dziekana Wydziału Biologii i Nauk o Środowisku UKSW debaty eksperckiej zatytułowanej „W kierunku samodzielności ekosystemów życia”.

W gronie wybitnych ekspertów, reprezentujących kluczowe ośrodki naukowe oraz instytucje państwowe znaleźli się m.in. prof. dr hab. Krzysztof Turlejski z Wydziału Biologii i Nauk o Środowisku UKSW. Głos w dyskusji zabrali także dr hab. Justyna Tymieniecka – Suchanek z Uniwersytetu Śląskiego, specjalizująca się w literaturoznawstwie w kontekście relacji z naturą, oraz dr Paweł Sosnowski z Wydziału Prawa i Administracji UKSW. Obecność tak zróżnicowanego grona prelegentów pozwoliła na wielowymiarową analizę omawianych problemów.

Interdyscyplinarny charakter konferencji podkreślił udział praktyków i badaczy z różnych dziedzin. W panelach eksperckich wystąpili m.in. dr inż. Rafał Maciaszek ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, zajmujący się ochroną zwierząt, oraz mgr Małgorzata Kuczera, legislator w Kancelarii Prezydenta RP i członkini Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Merytoryczne wsparcie zapewnili również dr n. wet. Magdalena Szweda, pełniąca funkcję biegłego sądowego w zakresie medycyny weterynaryjnej i behawioryzmu, a także profesor dr hab. Jerzy Solon z Instytutu Geografii i Przestrzennego zagospodarowania Polskiej Akademii Nauk, który przybliżył aspekty znaczenia badania i ochrony krajobrazów.

Popołudniowa część wydarzenia skupiła się na głosie młodego pokolenia badaczy podczas sesji referatowej studentów i doktorantów. Wykłady wprowadzające do sesji wygłosili dr n. wet. Magdalena Szweda, prof. dr hab. Jerzy Solon oraz ks. prof. dr hab. Andrzej Najda. W tej części konferencji młodzi naukowcy z różnych ośrodków akademickich w Polsce prezentowali referaty i postery poddając je ocenie komitetu naukowego pod kątem merytorycznym oraz innowacyjności. Tematyka wystąpień była niezwykle zróżnicowana – od analizy ochrony zwierząt w konfliktach zbrojnych, przez kwestie ferm futrzarskich, aż po status prawny rzeki Odry i skuteczność penalizacji przestępstw przeciwko zwierzętom.

Kluczowa edukacja i zmiana świadomości

Ostatnim punktem konferencji było ogłoszenie wyników konkursu na najlepsze wystąpienia. Decyzją komitetu naukowego pierwsze miejsce za referat zdobyli mgr Mateusz Kazanowski i Paulina Kaniuk, którzy w swoim wystąpieniu podjęli dyskusję nad zasadnością zwiększania kar za przestępstwa przeciwko zwierzętom. Wyjątkowy poziom prezentacji potwierdziły również przyznane wyróżnienia, które trafiły do Sabiny Janeczko za analizę przepisów zootechnicznych w kontekście dobrostanu oraz do Anny Stawińskiej za referat dotyczący ekonomicznych i prawnych fundamentów ochrony środowiska w prawie przyszłości. Równolegle doceniono wkład uczestników sesji posterowej. Za najlepszą pracę uznano poster Weroniki Marchlewskiej poświęcony inteligencji zwierząt jako argumentowi w debacie o ich statusie prawnym.

Uczestnicy konferencji zgodnie przyznali, że dyskusja podjęta podczas konferencji powinna trwać i mieć swoją kontynuację podczas następnego interdyscyplinarnego spotkania zaplanowanego na jesień 2026 r. Podkreślili, że debata nad zmianą relacji człowieka z naturą –  od podejścia opartego na ochronie ku modelowi podmiotowości i uprawnień – staje się fundamentem nowoczesnego systemu prawnego.

Mocno wybrzmiał głos młodych, którzy podkreślili, że zmiany w prawie powinny iść w parze z edukacją i zmianą świadomości, nabraniem przeświadczenia, że jesteśmy „częścią ekosystemu” i kapitalne znaczenie ma nasze postrzeganie świata.

Konferencja Etyczne i prawne wyzwania współczesnej ochrony środowiska i zwierząt

Rada Naukowa Konferencji: prof. dr hab. Marek Michalski (WPiA), dr hab. Jerzy Romanowski prof. ucz. (WBNŚ), prof. dr hab. Krzysztof Turlejski (WBNŚ)

Komitet Organizacyjny: mgr Michał Winczek – koordynator wydarzenia (WNBŚ), dr hab. Małgorzata, Wszelaka – Rylik prof. ucz. (WBNŚ), dr Beata Zbarachewicz (WPiA), dr hab. Renata Kamińska, prof. ucz (WPiA)

Komitet Organizacyjny Studentów i Doktorantów

mgr Łukasz Sitkowski, mgr Mateusz Kazanowski, mgr Marcin Weselak, mgr Mateusz Mączyński, Julia Rylik, Alicja Hołosyniuk, Kamila Niedzielska, Aleksandra Salwicka, Dominika Żyzińska

Przewidziano wydanie materiałów pokonferencyjnych w formie książki opatrzonej numerem ISBN, zawierającej abstrakty referatów sesji studencko-doktoranckiej oraz komentarze ekspertów w formie esejów.

Biuro Komunikacji i Promocji UKSW dziękuje za pomoc dr hab. Małgorzacie Wszelakiej-Rylik, prof. ucz. i dr Beacie Zbarachewicz