O wychowaniu ku pełni człowieczeństwa. Konferencja naukowa na UKSW

Znaczeniu i aktualności wychowania katolickiego w polskiej rzeczywistości była poświęcona ogólnopolska interdyscyplinarna konferencja zorganizowana na Wydziale Prawa Kanonicznego UKSW.

Pretekstem do podjęcia tematyki wychowania katolickiego, był list apostolski Leona XIV „Kreślić nowe mapy nadziei”. Ojciec Święty nawiązał w nim do 60 rocznicy przyjęcia przez Sobór Watykański II Deklaracji Gravvissimum educationis o znaczeniu i aktualności wychowania w życiu osoby ludzkiej.

– Wychowanie jest kluczowe dla każdej osoby, a także bardzo istotne w misji ewangelizacyjnej Kościoła oraz etosu środowiska uniwersyteckiego – mówił ks. dr hab. Marek Stokłosa, prorektor ds. kadr i projektów, otwierając konferencję w imieniu ks. prof. Ryszarda Czekalskiego, rektora UKSW. – Soborowa Deklaracja o wychowaniu nie straciła na znaczeniu. W swym liście apostolskim Ojciec Święty wskazał współczesne wyzwania wychowawcze. Stąd decyzja o zorganizowaniu konferencji poświęconej właśnie tematyce wychowania, ze szczególnym uwzględnieniem wychowania katolickiego.

Organizatorem wydarzenia był Instytut Prawa Kanonicznego, ale w konferencji wzięli udział przedstawiciele różnych dyscyplin i różnych ośrodków naukowych.

– Pochylamy się nad wychowaniem katolickim, które jest szczególnym wyrazem miłości do drugiego człowieka, odpowiedzialności za drugiego człowieka. My także, pracując na wyższej uczelni, mamy do spełnienia swoją rolę zarówno w edukacji, jak wychowaniu młodego pokolenia – powiedział ks. dr hab. Dariusz Borek, prof. ucz., dziekan Wydziału Prawa Kanonicznego UKSW.

Bronić integralnej wizji człowieka

Dr hab. Aneta Rayzacher-Majewska prof. ucz. z Wydziału Teologicznego UKSW przedstawiła rolę i działania Konferencji Episkopatu Polski w kwestiach związanych z wychowaniem.

– Wychowanie ma prowadzić do pełni człowieczeństwa. – mówiła dr hab. Aneta Rayzacher- Majewska, prof. ucz. – Wartości chrześcijańskie może nie pasują do dzisiejszego świata, ale Kościół niestrudzenie głosi Ewangelię. Zawsze, także wówczas, gdy władze komunistyczne dążyły do podporządkowania kwestii wychowawczych ideologii państwowej, polski Kościół bronił praw rodziców do wychowywania dzieci. Od lat wprowadzał w życie pedagogikę, którą można by nazwać pedagogiką nadziei, wierząc, że narodu nie da się oderwać od prawdy i transcendencji. Dziś, gdy rodzina dystansuje się od obowiązków wychowawczych, ważne by bronić integralnej wizji człowieka. Edukacja efektywna potrzebuje wiary, nadziei i miłości.

Ks. dr hab. Jan Krajczyński prof. ucz. z Wydziału Prawa Kanonicznego UKSW, zarysował pespektywę nauczania kościelnego dotyczącą wychowania, od Gravissimum educationis do Disegnare nuove mappe di speranza.

– W dokumentach Soboru Watykańskiego II wyeksponowano bazujące na prawie naturalnym prawo dzieci i młodzieży do wychowania do istotnych wartości ogólnoludzkich i prawo do wychowania w wierze – mówił ks. dr hab. Jan Krajczyński, prof. ucz. – W dokumentach soborowych podkreślono, że to rodzina odpowiada za wychowanie dziecka, zaś szkoła, państwo i Kościół mogą pełnić rolę pomocniczą, gdy rodzice o to poproszą. Przyjęcie zasady wolności religijnej, przy jednoczesnym odrzuceniu nakazu i przymusu, było aktem rewolucyjnym.

Prelegent przywołał nauczanie Pawła VI w zakresie wychowania, akcentując „miłość i autorytet”, jako wartości istotne w dojrzewaniu do człowieczeństwa. Wskazał, że Jan Paweł II traktował wychowanie w rodzinie jako służbę życiu, spotkanie wychowawcy i wychowanka, mistrza i ucznia, zaś Benedykt XVI zwracał uwagę na niedoceniane wcześniej czułość i empatię, rolę przykładu, który pociąga bardziej niż słowa.

W przypadku nauczania papieża Leona XIV ks. dr hab. Jan Krajczyński, prof. ucz. wyeksponował rolę relacji międzyludzkich i wychowania jako „wspólnoty wartości i życia”. Podkreślił, że za wychowanie należy wziąć odpowiedzialność, nie usprawiedliwiać swej abdykacji inwazją sztucznej inteligencji.

Kryzys autorytetów, wszechobecność technologii

Kwestie edukacyjne są także zakresem badawczym dla prawa wyznaniowego i relacji Państwo-Kościół, co przybliżył dr. hab. Paweł Sobczyk z Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Opolskiego.

– Obecny spór o obecność religii w szkole to spór szerszy – o to, jak rozumieć konstytucyjny model relacji państwo-Kościół, nie tylko w kwestiach wychowania i edukacji – mówił Prelegent. – Dziś problem dotyczy pominięcia uzgodnień, sposobu w jaki dokonano naruszenia istniejącego status quo. Chodzi nie o to, by bronić technicznych parametrów dotyczących lekcji religii, ale samej idei wychowania. Chodzi o prawa rodziców i uczniów, przestrzegania zasad pluralizmu i niedyskryminacji. I tu Kościół ma do odegrania ważną rolę.

Dr Katarzyna Stankiewicz z Wydziału Studiów nad Rodziną UKSW skupiając się w swoim wystąpieniu na dzisiejszych wyzwaniach dla wychowania w Polsce, zaznaczyła na wstępie, że zarówno w przypadku wychowania katolickiego jak wychowania tout court, mierzymy się z podobnymi problemami.  

– Kto jest odpowiedzialny za wychowanie dziecka? W jaki sposób instytucje publiczne mogą wspierać rodziny? – pytała Prelegentka, przywołując afrykańskie przysłowie, w myśl którego do wychowania dziecka potrzebna jest cała wioska, a które nie znajduje odbicia w rzeczywistości współczesnej rodziny.

Dr Katarzyna Stankiewicz zarysowała obraz współczesnej rodziny, w której pracują często oboje rodzice, przy czym, jak zaznaczyła, wzrasta liczba rodzin niepełnych, rozbitych, patchworkowych. Wskazała, że kryzys rodziny ma różne źródła, wśród nich zaś: codzienny pośpiech i stres, nieograniczony kontakt z technologią i wynikające z niego wszechobecne „przebodźcowanie”. Z kryzysem rodziny wiąże się, zdaniem Prelegentki, „kryzys dzietności”, niestabilność życia rodzinnego, odejście od jego tradycyjnych modeli, brak wzorców i kryzys autorytetów.

– Dziecko staje się „projektem wychowawczym”, mającym zastąpić wychowanie, czasami inwestycją, projekcją własnych niespełnionych ambicji – mówiła dr Katarzyna Stankiewicz.

Wśród współczesnych wyzwań wychowawczych wymieniła: rosnącą indywidualizację, rosnącą mobilność i migracje, wielokulturowość, postępującą sekularyzację, polaryzację światopoglądową i polityczną, powszechne poczucie zagrożenia wynikające z globalnych konfliktów, wreszcie – dotykający młodych kryzys zdrowia psychicznego. W obliczu tylu wyzwań Prelegentka wskazała na konieczność uczenia młodych ludzi adaptacji do zmian i sytuacji niepewności, „budowania poczucia sensu”, „kształtowania tożsamości”, przede wszystkim zaś „wspierania w rozwoju”, by nie doprowadzić do sytuacji, w której nasze dzieci będzie wychowywać sztuczna inteligencja.

Wspólnota, dobroć i ludzka inteligencja

Historię, specyfikę i charyzmat szkół katolickich w Polsce. ks. Zenon Latawiec SDB, dyrektor Rady Szkół Katolickich, zaś ks. prof. dr hab. Piotr Kroczek z Wydziału Prawa Kanonicznego Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II – wątek misji wychowawczej i ewangelizacyjnej na uniwersytetach katolickich i kościelnych.

Współczesnym wyzwaniem dla wychowania jest, jak zgodnie stwierdzili uczestnicy konferencji, jest rewolucja cyfrowa i tzw. sztuczna inteligencja. Problem przybliżył ks. dr hab. Arkadiusz Domaszk prof. ucz. z Wydziału Prawa Kanonicznego UKSW.

– Należy docenić możność dotarcia do olbrzymich zasobów informacyjnych i użyteczność sztucznej inteligencji w przestrzeni edukacyjnej. Jednak dostęp do danych nie może być mylony z inteligencją ludzką. – mówił ks. dr hab. Arkadiusz Domaszk, prof. ucz. – Ciągłym wyzwaniem jest wychowanie. Po pierwsze, należy pogłębiać świadomość tego, z czym ma się do czynienia, gdy chodzi o narzędzia sztucznej inteligencji. Każdy z zaangażowanych w wychowanie i edukację powinien śledzić przemiany technologiczne. Niezbędna dla wszystkich jest swoista cyfrowa alfabetyzacja.

Ks. dr hab. Arkadiusz Domaszk, prof. ucz. podkreślił, że cyfrowa edukacja powinna dotyczyć zwłaszcza osób odpowiedzialnych za wychowanie i edukację młodych pokoleń. Wskazał, że mając świadomość istnienia cyfrowych zagrożeń, należy wprowadzać w życie rozwiązania i działania strukturalne na wszystkich poziomach edukacyjnych. Dążąc do mądrego wykorzystania nowych technologii, powinniśmy, wskazał Prelegent, kierować się nie sztuczną, lecz prawdziwą, „ludzką inteligencją”.

Prof. Renata Nowakowska-Siuta, prodziekan ds. kształcenia na Wydziale Nauk Pedagogicznych UKSW podkreśliła, że w świecie permanentnego niepokoju i chaosu, w tym ciągłych reform systemu edukacji, chodzi o ocalenie podstawowych wartości wychowania i będących ich emanacją postaw. Wychowanie mierzy się z nowymi wyzwaniami, jak duży wpływ grupy rówieśniczej, influencerzy, youtuberzy, idole popkultury. Wystąpienie prof. Renaty Nowakowskiej-Siuty będące próbą spojrzenia w przyszłość, podkreślało potrzebę odbudowy relacji międzyludzkich, odpowiedzialności wspólnotowej i troski o integralny rozwój człowieka.

– Współczesne wychowanie jest coraz częściej przejmowane jest przez media, grupy rówieśnicze i nowe technologie, co prowadzi do osłabienia tradycyjnych więzi rodzinnych i wspólnotowych – mówiła Prelegentka. – Kryzys edukacji wynika z dominacji indywidualizmu, erozji wartości etycznych, często także odwrócenia pierwotnych znaczeń pojęć, czego konsekwencją jest osłabienie autorytetów i brak zrozumienia wzajemnego.

W konkluzji wystąpienia prof. Renata Nowakowska-Siuta wyraziła przekonanie, że „kreślenie nowych map nadziei” w wychowaniu człowieka powinno opierać się przede wszystkim na „budowaniu wspólnotowości”, szacunku dla drugiego człowieka oraz autentyczności, a nie „interesowności relacji”. Wychowanie nie rozwija się bowiem dzięki nieustannej polemice i walce, lecz dzięki rozeznaniu, umiejętności słuchania drugiego człowieka i dobroci.

Chociaż pierwotnym zamierzeniem organizatorów konferencji było uwypuklenie kościelnej perspektywy oraz przepisów prawa kanonicznego, to jednak uznali oni, że wychowanie wymaga pochylenia się nad tym z uwzględnieniem innych dyscyplin naukowych. Założeniem było zatem ukazanie złożonych współczesnych wyzwań wychowania, w tym wychowania katolickiego. Także po to, by, zgodnie z myślą papieża Leona kreślić, nowe mapy nadziei.

Ogólnopolska konferencja naukowa „Kreślić nowe mapy nadziei” – znaczenie i aktualność wychowania katolickiego w polskiej rzeczywistości”. Organizatorzy: Wydział Prawa Kanonicznego UKSW i Instytut Prawa Kanonicznego UKSW. Moderatorzy: sesja I: ks. prof. dr hab. Zbigniew Janczewski, sesja II: ks. prof. dr hab. Wiesław Kiwior.