Józef Czapski. Wystawa monograficzna w Bibliotece Uniwersyteckiej UKSW

Józef Czapski – malarz, pisarz, więzień Starobielska, żołnierz 2 Korpusu, współtwórca paryskiej „Kultury”, jest bohaterem wystawy, którą można obejrzeć w Bibliotece Uniwersyteckiej UKSW.

Ekspozycja została zorganizowana z okazji 130. rocznicy urodzin Józefa Czapskiego. Uchwałą Sejmu jest on jednym z patronów roku 2026 w Polsce.

Świetnie wykształcony i uzdolniony arystokrata, studiował malarstwo w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Wraz z grupą przyjaciół, założycieli ugrupowania artystycznego „kapistów” (od nazwy „Komitet Paryski”- red.) – młodych malarzy zafascynowanych postimpresjonizmem, wyjechał do Paryża. Pierwsza i ostatnia wystawa prac Czapskiego za jego życia w Polsce – seria portretów, autoportretów, scen miejskich, martwych natur, miała miejsce w marcu 1938 r. Malował przez całe życie, ale wszechstronność jego zainteresowań i talentów, czyni z niego postać wymykającą się jednoznacznym klasyfikacjom. Był także znakomitym pisarzem, autorem głębokich esejów o sztuce i literaturze oraz unikalnych dzienników obejmujących około trzystu zeszytów. Jako uczestnik wojny polsko-bolszewickiej został odznaczony Orderem Virtuti Militari. We wrześniu 1939 roku trafił do niewoli Armii Czerwonej, był więźniem Starobielska, niestrudzenie dochodził prawdy o zamordowanych przez NKWD polskich oficerach. W swojej autobiograficznej książce Na nieludzkiej ziemi przedstawił wstrząsający obraz Związku Sowieckiego w czasie II wojny światowej. Oficer armii gen. Władysława Andersa, po wojnie jako emigrant, z Jerzym Giedroyciem współtworzył legendarny Instytut Literacki w Maisons – Laffitte pod Paryżem.

Celem wystawy w Bibliotece Uniwersyteckiej jest przybliżenie społeczności UKSW sylwetki Józefa Czapskiego jako artysty i intelektualisty na tle swojej epoki. Ekspozycja, opatrzona – składającym się na wielowymiarową opowieść – solidnym, erudycyjnym wprowadzeniem, składa się z trzech sekcji tematycznych ukazujących: twórczość artystyczną, losy wojenne oraz twórczość literacką Józefa Czapskiego. Taki zamysł twórców wystawy umożliwił ukazanie wielorakich talentów tego wybitnego człowieka wielkiej skromności i prostoty. W części poświęconej malarstwu Józefa Czapskiego, poznajemy kolorystę, bliskiego ekspresjonistom, eksperymentującego z formą, uciekającego się do śmiałego kadrowania i deformacji postaci.

– Początkowo inspirował się twórczością postimpresjonistów między innymi Paula Cèzanne’a i Pierre’a Bonnarda, z czasem stworzył swój indywidualny styl. Miał zamiłowanie do martwej natury. Postrzegał przestrzeń za pośrednictwem koloru – mówi Oliwia Dąbrowska, kurator wystawy. – Jego malarstwo zmieniało się pod wpływem doświadczeń życiowych. W okresie powojennym jego styl naznaczyły przeżycia wojenne, w jego malarstwie pojawili się samotni ludzie w zamkniętej przestrzeni.

W bibliotece wyeksponowano reprodukcje obrazów Józefa Czapskiego, którego twórczość jest w Polsce stosunkowo mało znana, wiele jego obrazów znajduje się w kolekcjach prywatnych. Nieprzypadkowym wyborem było umieszczenie na sztaludze, właśnie w Bibliotece Uniwersyteckiej, reprodukcji obrazu artysty Książka i splątany sznurek z 1982 r. Wystawę otwiera plakat autorstwa Julii Wolińskiej będący twórczym przetworzeniem trzech autoportretów artysty pt. „Lśniąca chmura”, „Autoportret ze szkicownikiem” i „Autoportret z notatnikiem z książkami”.

Oryginalnym elementem wystawy jest gablota muzealna, oddająca atmosferę pracowni artystycznej zawierająca artefakty pochodzące od indywidualnych ofiarodawców, podobnie – gablota, w której zostały umieszczone obiekty pozwalające na prześledzenie historii wojennej tułaczki Józefa Czapskiego.

Część wystawy poświęcona Józefowi Czapskiemu – literatowi, zawiera przegląd twórczości publicystycznej, prozy wspomnieniowej i epistolarnej pisarza. Interesującym elementem wystawy jest gablota, w której eksponowana jest twórczość Józefa Czapskiego i publikacje jemu poświęcone. Znajdują się tam, znajdujące się w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej UKSW prawdziwe białe kruki – pierwodruki dzieł Józefa Czapskiego, książki biograficzne, a także albumy artystyczne z reprodukcjami obrazów i rysunków oraz archiwalne katalogi wystaw, na których wspomniane dzieła były prezentowane.

Józef Czapski. Wystawa w Bibliotece Uniwersyteckiej na kampusie Dewajtis. Zespół kuratorski: Oliwia Dąbrowska, dr Katarzyna Gołos-Dąbrowska i Jakub Jaroszewski. Projekt plakatu: Julia Wolińska. Pomoc w przygotowaniu wystawy: Marcin Michalski.