PublikacjeNa pozostającym w cieniu słynnej Rossy, wileńskim cmentarzu parafii świętych Piotra i Pawła nazywanym Cmentarzem Słonecznym, rozpoczyna się 24 września wielka akcja dokumentacyjna, podczas której zinwentaryzowanych zostanie co najmniej 300 obiektów związanych z polskim dziedzictwem kulturowym.
Projekt „Dokumentacja cmentarzy parafii śś. Piotra i Pawła na Antokolu w Wilnie” realizuje Fundacja Rozwoju Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Zadanie otrzymało wsparcie w ramach programu Instytutu Polonika „Polskie dziedzictwo kulturowe za granicą – wolontariat. Edycja 2026”. Projekt jest realizowany we współpracy z wileńskim Społecznym Komitetem Opieki nad Starą Rossą.
Prace terenowe będą prowadzone od 24 do 30 września 2026 r. na cmentarzu parafialnym śś. Piotra i Pawła, nazywanym Cmentarzem Słonecznym (Saulės kapinės), oraz przy zachowanych obiektach dawnego cmentarza przykościelnego, znajdujących się w obrębie ogrodzenia kościoła śś. Piotra i Pawła.
Cmentarz Słoneczny, założony na początku XIX wieku, należy do najcenniejszych historycznych nekropolii Wilna. Pozostaje jednak znacznie słabiej rozpoznany i udokumentowany niż cmentarz na Rossie. Jest świadectwem przenikania się polskiej i litewskiej tradycji kulturowej oraz materialnym śladem wspólnego dziedzictwa dawnej Rzeczypospolitej.
Na cmentarzu zachowały się nagrobki i kaplice grobowe między innymi rodzin Ogińskich, Zawiszów, Meysztowiczów i Sidorowiczów. Reprezentują one różnorodne nurty sztuki sepulkralnej: od klasycyzmu, przez historyzm, po neogotyk. Inskrypcje w językach polskim,łacińskim i litewskim przechowują informacje o dawnych mieszkańcach Wilna, historii miejscowych rodzin oraz polskiej społeczności miasta.
W ciągu siedmiu dni zespół przygotuje co najmniej 280 kart dokumentacyjnych nagrobków, pomników, tablic, inskrypcji i innych form upamiętnienia. Każdy obiekt zostanie sfotografowany i zlokalizowany. Dokumentacja obejmie również odczyt inskrypcji, opis formy, materiału i ikonografii oraz wstępną ocenę stanu zachowania. Powstanie także plan cmentarza ze wskazaniem położenia zinwentaryzowanych zabytków.
– Każda zatarta inskrypcja oznacza utratę fragmentu historii konkretnej osoby, rodziny i całego miasta. Dokumentacja nie zastąpi konserwacji, ale pozwala zachować informacje, które mogą stać się podstawą przyszłych badań i prac ochronnych – mówi dr Bartłomiej Gutowski z Instytutu Historii Sztuki UKSW, współautor projektu.
Prace będą miały charakter dokumentacyjny. Ich celem jest utrwalenie wiedzy o obiektach narażonych na degradację, uszkodzenia materiału i stopniową utratę czytelności napisów. Zgromadzone informacje będą mogły służyć badaczom, konserwatorom, genealogom, instytucjom kultury oraz rodzinom osób pochowanych na Antokolu.
Zespół projektu utworzą wolontariusze – studenci, absolwenci i pracownicy Instytutu Historii Sztuki UKSW. Opiekę merytoryczną nad pracami sprawować będą prof. Anna Sylwia Czyż i dr Bartłomiej Gutowski, współautorzy podręcznika poświęconego inwentaryzacji polskich cmentarzy poza granicami kraju, wydanego przez Instytut Polonika.
Po zakończeniu i opracowaniu inwentaryzacji materiały zostaną przekazane Instytutowi Polonika i przygotowane do udostępnienia w portalu Baza Polonika (www.baza.polonika.pl) . Dzięki temu wiedza o zabytkach Antokola zostanie włączona do ogólnodostępnego, cyfrowego zasobu dokumentującego polskie dziedzictwo kulturowe za granicą.
21 września 2026
