Osoba i naród. Perspektywa Jana Pawła II. Konferencja naukowa na UKSW

– Jan Paweł II był nie tylko pasterzem, lecz także myślicielem, którego nauczanie zmieniło bieg historii. Wpłynęło na sposób, w jaki myślimy o narodzie, państwie, władzy i wspólnocie – mówiła dr hab. Anna Fidelus, prof. ucz. podczas debaty poświęconej dziedzictwu intelektualnemu polskiego Papieża.

Konferencja odbyła się w ramach projektu badawczego „Osoba i naród – perspektywa Jana Pawła II” prowadzonego pod kierownictwem prof. Rafała Wiśniewskiego, kierującego katedrą socjologii kultury w Instytucie Nauk Socjologicznych. Projekt, poświęcony koncepcji osoby i narodu w myśli Jana Pawła II, jest prowadzony przez międzywydziałowy zespół naukowców z UKSW, w tym z Instytutu Nauk Socjologicznych, Instytutu Nauk o Polityce i Administracji, oraz Instytutu Nauk Teologicznych. Jego celem jest stworzenie monografii, z wykorzystaniem pogłębionej kwerendy bibliotecznej, nowych źródeł archiwalnych i badań socjologicznych.

Godność osoby fundamentem

– Podczas dzisiejszej konferencji będziemy zastanawiać się nad wpływem myśli św. Jana Pawła II na współczesne idee społeczne i polityczne oraz kształtowanie tożsamości narodowej, ładu społecznego i kultury publicznej – mówiła prof. Anna Fidelus, prorektor ds. studenckich i kształcenia otwierając konferencję w imieniu ks. prof. Ryszarda Czekalskiego, rektora UKSW.

Prorektor zaznaczyła, że ważnym celem konferencji jest refleksja nad papieską personalistyczna wizja człowieka, w myśl której to człowiek jest „drogą Kościoła”, a „godność osoby” jest fundamentem, na którym „wznosi się życie społeczne”.

– Z tego źródła wyrastają jego myśli o wychowaniu, o patriotyzmie rozumianym jako miłość do tego, co ojczyste, oraz o wspólnocie zakorzenionej w kulturze – mówiła prof. Anna Fidelus – Głównym przesłaniem naszego spotkania jest aktualność nauczania Jana Pawła II. Nie traktujemy go jako pomnika przeszłości, lecz jako żywą inspirację do budowania społeczeństwa opartego na szacunku do osoby, silnej tożsamości wspólnotowej i odpowiedzialnym zaangażowaniu w życie publiczne.

Badacze spuścizny papieskiej zgromadzeni na konferencji, przyjrzeli się zarówno teoriom politycznym Jana Pawła II jak ich znaczeniu dla przywództwa, odpowiedzialności na przyszłość, relacji między narodami, a także wyzwań związanych z rozwojem nowych technologii i sztucznej inteligencji.

Patron praw człowieka

W pełnym pasji i żaru erudycyjnym wystąpieniu, legendarny socjolog, prof. Andrzej Wójtowicz, cytował obficie św. Jana Pawła II, przywołując jego „geniusz myśli personalistycznej i myśli o ojczyźnie” i sumienie jako „kryterium myślenia o ojczyźnie”.

– W głębi sumienia człowiek odkrywa prawo, któremu powinien być posłuszny. Polska potrzebuje ludzi sumienia. Doświadczenie ojczyzny jest możliwe tylko wśród ludzi sumienia – mówił prof. Andrzej Wójtowicz, upatrujący fundamentalnej wartości w jedności słowa i czynu.

Prof. Anna Matuchna-Mystkowska z Uniwersytetu Łódzkiego podkreśliła, że podjęty przez organizatorów konferencji temat wpisuje się w trzy filary myśli Jana Pawła II: religię, sztukę i naukę. Zwróciła uwagę na interferencje dwóch systemów operujących symbolem: sztuki i religii.

Ks. prof. Henryk Skorowski, były rektor UKSW poświęcił swoje wystąpienie prawom człowieka w nauczaniu Jana Pawła II.

– Wszyscy mówimy dziś o prawach człowieka, choć nie o obowiązkach – zaznaczył na wstępie. – Przyczyny tego stanu rzeczy upatruję w doświadczeniu dwóch wojen światowych, lęku człowieka przed tym, co sam stworzył, a co może obrócić się przeciw niemu, ale także w uświadomieniu sobie szczególnej wartości każdego człowieka.

Ks. prof. Henryk Skorowski przypomniał, że Jan Paweł II, nazywany patronem praw człowieka, już w swojej pierwszej encyklice Redemptor hominis, skoncentrował się na kwestii ludzkiej godności. Novum jego nauczania była „indywidualizacja praw człowieka”, dotycząca „konkretnej rzeczywistości i kontekstu społecznego”, a więc praw zarówno pojedynczego człowieka, grup społecznych jak też prawa narodu do samostanowienia. Ks. prof. Henryk Skorowski zwrócił uwagę na szczególne miejsce prawa do życia, jego „świętości i nietykalności”, a także prawa do wolności religijnej jako podstawy wszystkich wolności, w nauczaniu papieskim.

Poza ideologicznymi podziałami

Ks. prof. Sławomir Zaręba, kierujący katedrą socjologii kultury w Instytucie Nauk Socjologicznych UKSW zauważył, że choć obraz świata z czasu pontyfikatu Jana Pawła II może zacierać się w naszej pamięci, to bezsprzeczny pozostaje wpływ Ojca Świętego na myślicieli i polityków naszych czasów, ruch Solidarności i pokolenie nazywane pokoleniem JPII.

– Zbyt konserwatywny dla liberałów i zbyt liberalny dla konserwatystów, zawsze stał po stronie człowieka, przekraczając ideologiczne podziały. Uniwersalna perspektywa Kościoła oznaczała, w jego ujęciu, gotowość do rozmowy z każdym, przy założeniu dobrej woli drugiej strony – mówił ks. prof. Sławomir Zaręba.

 Wskazał „wolność” jako „pojęcie podstawowe” dla nauczania Jana Pawła II zarówno „na płaszczyźnie filozofii jak kapłaństwa”.

– Ważne było dla niego dawanie narodom uciśnionym nadziei wolności, szczególnie podczas pielgrzymek. Pokazywał co znaczy być wewnętrznie wolnym przy zewnętrznym ograniczeniu wolności – mówił ks. prof. Sławomir Zaręba.

Prelegent przypomniał, że Jan Paweł II krytycznie oceniał szerzący się w Europie „agresywny sekularyzm” i wypieranie się chrześcijańskich korzeni.

Ks. prof. Sławomir Zaręba przywołał badania socjologiczne przeprowadzone wśród studentów i młodzieży szkolnej, które dowodzą niesłabnącego autorytetu Papieża w kwestiach wiary i moralności, a także jego niekwestionowanej roli w obaleniu komunizmu i znaczącego wpływu na historię Polski najnowszej.

Walka na śmierć i życie

Dr hab. Leszek Korporowicz, prof. ucz. z Instytutu Nauk Socjologicznych UKSW, stwierdził, że jesteśmy świadkami zagrażającej człowiekowi „rewolucji antropologicznej”, w której gra toczy się o „podstawy społeczeństwa”, wspólnotę, którą człowiek tworzy, przy czym „nie można mówić o narodzie bez mówienia o osobie”.

Nawiązując do encykliki papieskiej Redemptor hominis i wystąpienia ks. prof. Henryka Skorowskiego, prof. Leszek Korporowicz wskazał, że współczesnemu człowiekowi zagraża to, co jest wytworem jego „umysłu, dążeń i woli”, na tym też polega dramat człowieka żyjącego w stałym lęku będącym źródłem „niewyobrażalnego samozniszczenia”.

– Zagrożona jest dziś podmiotowość człowieka, jego pamięć i tożsamość, jego godność – mówił prof. Leszek Korporowicz. – Dziś chcemy, by sztuczna inteligencja była dla nas partnerem. Ale godności maszyna nie posiada. Nie jest wolna w ludzkim tego słowa znaczeniu, z czym wiąże się poczucie odpowiedzialności.  Bez podmiotowości nie ma człowieczeństwa, jest sterowalność – mówił Prelegent, zaznaczając, że to prosta droga do „technokratyzacji, parametryzacji i komercji”.

Profesor podkreślił, że „spójna myśl Ojca Świętego” sięga do „sedna rzeczy” w czasach, w których decyduje się przyszłość człowieka, w których „ważna jest nasza duchowość, serce, wiara”.

– To walka na śmierć i życie, która może prowadzić do dehumanizacji i dechrystianizacji. – mówił prof. Leszek Korporowicz – Możemy jednak starać się wzrastać wierze, dbać o rozwój duchowy. Tego nam nikt nie odbierze.

Podczas panelu poświęconego fundamentom tożsamości i ładu społecznego w ujęciu Jana Pawła II, prof. Paweł Skrzydlewski, rektor Akademii Zamojskiej, mówił o godności osoby ludzkiej jako fundamencie ładu społecznego i narodowego, ks. prof. Paweł Bortkiewicz z toruńskiej Akademii Kultury Społecznej i Medialnej  – na temat pielgrzymki św. Jana Pawła II w 1979 roku jako lekcji personalizmu społecznego, dr Irena Grochowska z Instytutu Ekologii i Bioetyki UKSW – o wierze przekazywanej w rodzinie jako czynniku kształtowania tożsamości narodowej, o. prof. Jacek Pawlik, em. Profesor na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim – o podstawach wspólnotowości narodu, zaś ks. prof. Piotr Goliszek z KUL-u – o personalistycznym wychowaniu do patriotyzmu.

Chcę, mogę, nie muszę

Podczas panelu poświęconego „relacji podmiotowości i sprawczości” dr hab. Krzysztof Wielecki, prof. ucz. z Instytutu Nauk Socjologicznych UKSW zastanawiał się nad źródłami obecnego „kryzysu cywilizacyjnego”.

– Począwszy od XX wieku mierzymy się z narastającym wszechogarniającą ideą indywidualizmu, nie mającą wszelako nic wspólnego z podmiotowością. Dominujący stał się indywidualizm egocentryczny i – co za tym idzie – narcyzm – mówił prof. Krzysztof Wielecki, przeciwstawiając dominującemu trendowi myśl papieską z jego „fundamentalnego, proroczego” dzieła Słowo i czyn, które, według Profesora, powinno stać się inspiracją, szczególnie dla politologów i antropologów.

– Być podmiotem to chcieć i móc – stwierdził z przekonaniem prof. Krzysztof Wielecki. – „Osoba i czyn” Karola Wojtyły zawiera przekonanie, że być podmiotem znaczy „chcę, mogę, ale nie muszę”, „chcę mogę, ale nie powinienem”. Tu zaczyna się wybór i człowieczeństwo.

Ks. dr hab. Maciej Bała, prof. ucz., dziekan Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej UKSW, zderzył oświeceniowy kult rozumu i optymizmu z nauczaniem św. Jana Pawła II, który zwracał uwagę na ograniczenia potęgi rozumu, bezradnego wobec cierpienia. Dodał przy tym, że w filozofii Karola Wojtyły stale jest obecny „element racjonalny”, czemu dał dobitny wyraz w encyklice Fides et ratio. Wiara nie poparta racjonalnością, może pozostać pustym sentymentalizmem. Choć, jak zaznaczył, dziś mamy dziś do czynienia z niosącym wiele zagrożeń „nowym oświeceniem” związanym z „kryzysem rozumu”.

– Wolność to nie swawola – mówił ks. prof. Maciej Bała, nawiązując do sięgającego końca lat 60. kultu wolności. – W swojej encyklice Veritas splendor Jana Paweł II mówi, że wolność to samouzależnienie się od prawdy, która ode mnie nie zależy – mówił ks. prof. Maciej Bała. – U Karola Wojtyły od początku ważną cechą podmiotowości jest samostanowienie, zaś jej niezwykle ważnym elementem – zdolność człowieka do relacji.

Eucharystia wzorem jedności

W panelu poświęconym migracjom ks. prof. Piotr Mazurkiewicz, kierownik Katedry Teorii Polityki i Myśli Politycznej w Instytucie Nauk o Polityce i Administracji, wyszedł od tezy, że zadekretowana sekularyzacja wiąże się z pojawieniem się świeckich religii, wśród których stworzonej przez marksistów i pozwalającej im utrzymać pozycję polityczną, ideologii multikulturalizmu.

Przywołując nauczanie papieskie, ks. prof. Piotr Mazurkiewicz zwrócił uwagę na ewolucję w jego poglądach. Początkowo Jan Paweł II twierdził, że wszelka emigracja jest przymusowa, nikt dobrowolnie nie opuszcza kraju zamieszkania, mamy więc do czynienia wyłącznie z uchodźcami. Zmiana papieskiej narracji w kwestii migracji nastąpiła, zdaniem ks. prof. Piotra Mazurkiewicza, po zamachach na World Trade Center w 2001 r. Jan Paweł II podkreślając, że człowiek ma prawo do pobytu w kraju swego zamieszkania, powinien mieć jednak prawo do godnego powrotu do kraju swego pochodzenia, jeśli emigracja okaże się porażką. Papież, jak mówił ks. prof. Piotr Mazurkiewicz, podkreślał, że państwo udzielające gościny jest odpowiedzialne przede wszystkim za bezpieczeństwo i pomyślność swoich obywateli. Dlatego gościnność, nawet przy założeniu, że asymilacja przybyszów może się nie powieść, nie może być gościnnością bezwarunkową.

Jan Paweł II, jak zaznaczył ks. prof. Piotr Mazurkiewicz, wskazywał w swoim nauczaniu na Eucharystię jako zaproponowany przez Kościół „wzór jedności”, dający nadzieję na stworzenie wspólnoty rdzennych mieszkańców i przybyszów.

Dr Piotr Zarzecki, kierownik Zakładu Metodologii Badań i Analiz Socjologicznych z Instytutu Nauk Socjologicznych, zaznaczył na wstępie, że choć Papież nie pozostawił wytycznych dotyczących „polityki migracyjnej”, podkreślał jednak, że człowiek przekraczający granice, choć „z natury chce pozostać wśród swoich”, nigdy nie jest człowiekiem pozbawionym godności. Wskazał jednak, podobnie jak ks. prof. Piotr Mazurkiewicz, na obowiązki państwa przede wszystkim wobec własnych obywateli, którzy nie mogą oni ponosić kosztów „błędnej polityki migracyjnej”.

– W encyklice Laborem exercens pisze Papież o człowieku, który opuszcza ojczyznę w poszukiwaniu pracy, co w jego przekonaniu grozi wykorzenieniem. Migrant to w jego przekonaniu ktoś inny niż uchodźca polityczny – mówił dr Piotr Zarzecki. – Celem włączenia do wspólnoty powinna być według Ojca Świętego integracja nie asymilacja. Brak integracji szkodzi natomiast zarówno przybyszom jak rdzennym mieszkańcom, bo powoduje utratę zaufanie do własnego państwa.

Optymizm papieża, zmiana perspektywy

Kompas czy kłopot? Jak czytać Jana Pawła II w dobie „konserwatywnej korekty”? zastanawiał się dr hab. Sławomir Sowiński, prof. ucz. z Instytutu Nauk o Polityce i Administracji.

W swoim wystąpieniu zwrócił uwagę zebranych na oczywistość, z której jednak warto sobie zdać wciąż na nowo sprawę, że żyjemy dziś w całkowicie odmiennej rzeczywistości niż tej z czasów Pontyfikatu Jana Pawła II.

– W czasach sekularyzacji religijnej, moralnego permisywizmu, świat zmierza w stronę konserwatywnej korekty. Następuje odejście od paradygmatu liberalnego, gasną nadzieje i optymizm, jakie niósł proces integracji – mówił prof. Sławomir Sowiński – Obserwujemy renesans idei i praktyk państwa narodowego. Egoizm narodowy stał się cnotą, głównym zaklęciem. Bezpieczeństwo i silne państwo – poszukiwaną ofertą. Nikt nie bierze już na sztandary liberalizmu. To powoduje kłopot w odczytywaniu nauczania Jana Pawła II. Wszystkie te zmiany i przesłanki tworzą kontekst odmienny od istniejącego w epoce Jana Pawła II. Zmiana politycznego klimatu sprawia, że niektóre papieskie diagnozy wydają się dziś kłopotliwe.

Prof. Sławomir Sowiński przywołał nauczanie papieskie z początku lat 90., w którym, zawarte było przekonanie, że rok 1989 świadczy o zwycięstwie „woli dialogu” i „ducha Ewangelii”.

– Jak wyjaśnić dziś dziejowy optymizm papieża? –  zastanawiał się prof. Sławomir Sowiński. – Nie była to przecież ślepa euforia ani skłonność do chrześcijańskiej utopii. Chrześcijaństwo ma nas raczej uwierać niż utwierdzać w naszych świeckich wyborach. Raczej je limitować i falsyfikować niż uświęcać. Figura religijnej nadziei wybrzmiewa w nauczaniu Jana Pawła II i może być dziś inspirująca. Chrześcijańska nadzieja niesie w sobie możliwość zmiany perspektywy, zdolność do zobaczenia na nowo tego niedoskonałego świata. Nie możemy go zmienić, ale właśnie zmiana perspektywy daje nadzieję na zmianę społeczeństwa.

Nawiązując do sformułowanego przez prof. Sławomira Sowińskiego problemu, ks. prof. Rafał Dudała z kieleckiego Uniwersytetu Jana Kochanowskiego był zdania, że nauczanie Jana Pawła II może być dziś dla nas kompasem, staje się natomiast kłopotem, gdy redukuje się je do roli „politycznego emblematu”.

– Jego własne teksty nie mieszczą się ani w narodowym konserwatyzmie ani liberalizmie. Chodzi o to, by nie zawłaszczać papieża. Jego nauczania nie można traktować jako ponadczasowej instrukcji – mówił ks. prof. Rafał Dudała, podkreślając zarazem, że nadal 80 proc. Polaków uważa Jana Pawła II za autorytet moralny. – Jak odczytywać dziś nauczanie papieskie? Warto traktować je bardziej jak zestaw kryteriów rozeznawania norm moralnych niż katalog gotowych prawd. To, że nadal wsłuchujemy się w jego nauczanie, napawa optymizmem.

Dr hab. Michał Gierycz, prof. ucz. podkreślił, że dzięki Janowi Pawłowi II – możemy zobaczyć co odniesienie do Boga zmienia dla pojmowania polityki.

– Myślę, że nasze obrady odsłoniły trzy takie obszary: po pierwsze odniesienie do Boga pozwala zrozumieć sens godności człowieka, stworzonego na obraz i podobieństwo Boga, a zatem lepiej i pełnieć rozumieć również sens naszej podmiotowości – mówił prof. Michał Gierycz. – Po drugie: to właśnie odniesienie do Transcendencji czyni nasz rozum  zdolnym do lepszego odkrywania dróg służących dobru wspólnemu. Po trzecie: to twórcze napięcie między państwem i Kościołem gwarantuje możliwość politycznej wolności

W odpowiedzialności za przyszłość

W seminarium poświęconym „odpowiedzialności za przyszłość – przywództwu i nowym przestrzeniom oddziaływania” wzięło udział liczne grono badaczy, także młodego pokolenia, z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego i ośrodków badawczych z całego kraju. W panelu poświęconym „inspiracjom Jana Pawła II dla ludności kontynentów świata w kontekście promowania ich tożsamości narodowej” wzięli udział ks. dr hab. Tomasz Szyszka, prof. ucz., ks. dr hab. Wojciech Kluj, prof. ucz. i ks. prof. Jarosław Różański z Instytutu Nauk Teologicznych UKSW. W debacie na temat Jana Pawła II jako przywódcy w kontekście budowania tożsamości narodowej uczestniczyli natomiast dr hab. Dominika Żukowska-Gardzińska, prof. ucz. z Instytutu Nauk Teologicznych, dr Piotr Zakrzewski i dr hab. Monika Brzezińska, prof. ucz. z Instytutu Nauk o Polityce i Administracji. O recepcji myśli Jana Pawła II w myśli społecznej Klemensa Szaniawskiego opowiadał dr hab. Marek Rembierz, prof. UŚ z Uniwersytetu Śląskiego, o spojrzeniu Papieża na „kulturę-naród-osobę” w świetle badań empirycznych – Weronika Jaworska i Konstancja Obidzińska, doktorantki w Szkole Doktorskiej UKSW. O „soft power jako skutecznym narzędziu negocjacji politycznych między narodami” mówił ks. Jan Jelonek, o internecie jako „współczesnym areopagu ewangelizacji osoby i narodu” – Olga Szypke, o Janie Pawle II wobec praw narodu białoruskiego – Vitaut Siwczyk, wszyscy troje doktoranci ze Szkoły Doktorskiej UKSW. Karol Bancerz, również doktorant w Szkole Doktorskiej UKSW, starał się odpowiedzieć na pytanie, co Jan Paweł II powiedziałby dziś o sztucznej inteligencji, w jakim stopniu technika ma służyć człowiekowi, nie zaś człowiek technice.

– Seminarium stworzyło przestrzeń do integracji środowiska doktorantów prezentujących różne perspektywy badawcze dotyczące nauczania Ojca Świętego – podsumował prof. Rafał Wiśniewski. – perspektywę socjologiczną, polityczną i teologiczną.

Konferencja naukowa Osoba i naród. Myśliciele idei społecznych i politycznych pod wpływem Jana Pawła II. Moderatorzy: prof. Rafał Wiśniewski, ks. prof. Jarosław Różański i prof. Michał Gierycz. Projekt jest finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach programu Narodowy Program Rozwoju Humanistyki (moduł fundamenty).